Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:23:30.840330+00:00

Мухаддес Китап: 3 Патшалар

Мухаддес Китап: 3 Патшалар

1. Алғы сөз

1. 3 Патшалар

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

3 Патшалар

3 Патшалар

1. Алғы сөз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

Алғы сөз

Патшалар туўралы үшинши китап

Китап ҳаққында мағлыўмат

Бул китапта Израил халқының тарийхының даўамы сөз етиледи. Ўақыялар Даўыт ҳәм Сулайманның бирлескен патшалыққа ҳүкимдарлық еткен дәўири менен басланады. Китаптың даўамында патшалықтың бөлинип кетиўи, Яҳуда ҳәм Израил патшалықларының жүзеге келиўи ҳәм сол патшалықлардың биринши дәўири сөз етиледи. Сол дәўирде ҳүкимдарлық қылған патшалардың табыслары олардың сиясий ямаса экономикалық утыслары менен емес, ал Қудайға болған садықлығы менен баҳаланатуғын еди. Бул китапта ҳәм Патшалар туўралы төртинши китапта Яҳуда менен Израилдың тарийхындағы итибарға ылайықлы адамлар ҳәм ўақыялар сөз етиледи.

Буннан мақсет – тарийхта төменлеген еки патшалықтың тәғдири ҳаққында гүрриң етиў арқалы китап оқыўшыға әдеп-икрамлық туўрысында сабақ бериў. Бул еки патшалықтың халқы пайғамбарларға қулақ салмай, Қудайдан жүз бурғаны ушын душпанлардан жеңиледи.

Бул китап үш бөлимнен ибарат. Биринши бөлимде (1–2 баплар) патша Даўыттың өмириниң соңғы жыллары ҳәм оның улы Сулайманның Израил патшасы болғаны ҳаққында гүрриң етиледи. Екинши бөлимде (3–11 баплар) Сулайманның ҳүкимдарлығы дәўириндеги ўақыялар, оның қаншелли даңқ таратқаны ҳәм байығаны, әсиресе, Қудайдың Ерусалимдеги Ибадатханасын қалай қурғаны ҳәм оны Қудайға бағышлағаны туўрысында сөз етиледи.

Китаптың қалған бөлими (12–22 баплар) Сулайманның өлиминен соң жүз берген ўақыялардан – арқа тәрептеги урыўлардың Сулайман улы Рехабамға қарсы бас көтергени, Израил халқының еки патшалыққа бөлинип кеткени туўрысындағы ўақыялардан ибарат. Қубладағы патшалық – Яҳуда, арқадағысы – Израил деп аталады. Китаптың бул бөлими еки патшалықтың ҳүкимдарларының тарийхын өз ишине алады. Ҳәр бир патша Қудайға болған садықлығына қарап ҳүким қылынады. Егер патша Қудайдың нызамына садық болып, Оған әмел қылса, жақсы деп мақталады. Егер Қудайға қулақ салмай, туўры жолдан адасса, жаман деп ҳүким етиледи. Израил патшаларының барлығы Қудайдан жүз бурып, жат қудайларға табынғаны ушын, жаман патшалар деп ҳүким етиледи. Яҳуда патшаларының көпшилиги өз бабасы патша Даўыттан сабақ алып, оның жолынан жүргени ҳәм Қудайға сыйынғаны ушын жақсы патшалар деп тән алынады.

1

Патша Даўыттың соңғы жыллары

1^1Патша Даўыт қартайып, бираз жасқа барып қалды. Оның үстине қанша көрпе жаўса да, ол ҳеш ысымады. 2Сонда хызметшилери Даўытқа:

– Тақсыр! Жаныңызда болып сизге қараўы, қойныңызға кирип сизди ысытыўы ушын жас бир қыз табайық, – деди+.

3Хызметшилер пүткил Израилды аралап, сулыў қыз изледи ҳәм шунемли Абишаг деген жас ҳәм сулыў бир қызды таўып, оны патшаға алып келди+. 4Қыз жүдә гөззал еди. Ол патшаға қарап, оған хызмет етти. Бирақ патша қызға жақынласпады.

Адонияның тахт ушын таласыўы

5Даўыттың Хаггит деген ҳаялынан туўылған улы Адония: «Мен патша боламан», – деп көкирек көтерип жүрди. Ол өзине саўаш арбалары менен атларды ҳәм алдында жуўырып жүретуғын елиў сақшыны алды+. 6Әкеси Даўыт ҳеш қашан оған: «Неге булай иследиң?» – деп, оны тәртипке шақырып турмайтуғын еди. Адония Абшаломнан кейин туўылған болып, ол да жүдә сымбаты келискен жигит еди+.

7Адония Серуя улы Иоаб ҳәм руўханий Абиятар менен кеңести ҳәм олар Адонияны қоллап қуўатлады+. 8Бирақ руўханий Садоқ, Еҳояда улы Беная, пайғамбар Натан, Шимей, Рей ҳәм Даўыттың тән сақшылары Адонияға қосылмады+.

9Адония Рогел булағына жақын жердеги Зохелет тасының жанында қойлар, буғалар ҳәм семиртилген таналарды қурбанлыққа шалды. Оған өзиниң пүткил туўысқанларын, яғный патшаның улларын ҳәм патшаға хызмет ететуғын барлық яҳудалыларды мирәт етти+. 10Бирақ пайғамбар Натанды, Бенаяны, патшаның тән сақшыларын ҳәм туўысқаны Сулайманды мирәт етпеди+.

Сулайманның патша етип жәрияланыўы

11Сонда Натан Сулайманның анасы Бат-Шебаға былай деди:

– Хаггиттен туўылған Адонияның өзин өзи патша деп жәриялағанын еситпедиңиз бе? Мырзамыз Даўыттың буннан хабары жоқ. 12Енди өзиңиздиң ҳәм улыңыз Сулайманның өмирин қутқарып қалыўыңыз ушын сизге бир мәсләҳәт берейин. 13Барып, патша Даўыттың алдына кириң ҳәм оған: «Тақсыр, меннен соң сениң улың Сулайман патша болып, мениң тахтыма отырады, деп маған ант ишкен жоқ па едиңиз? Онда неге Адония патша болды?» – деп айтың+. 14Сиз патша менен сөйлесип атырғаныңызда, изиңизше мен де ишке кирип барып, сөзлериңизди тастыйықлайман.

15Бат-Шеба патшаның жатақ жайына кирди. Патша қатты қартайған болып, шунемли Абишаг оған хызмет етип атырған еди. 16Бат-Шеба жерге жығылып, патшаға тәжим етти. Патша оннан:

– Тилегиң не? – деп сорады.

17Бат-Шеба оған былай деп жуўап берди:

– Тақсыр! Сиз: «Меннен кейин улың Сулайман патша болып, тахтыма отырады», – деп Қудайыңыз Жаратқан Ийе ҳақы маған ант берген едиңиз. 18Мине, ҳәзир Адония патша болып алған. Тақсыр, буннан сизиң хабарыңыз жоқ. 19Ол бир қанша буғаларды, семиртилген таналарды ҳәм қойларды қурбанлыққа шалды. Оған патшаның ҳәмме улларын, руўханий Абиятарды ҳәм сәркәрда Иоабты мирәт етти. Бирақ сизге хызмет ететуғын улыңыз Сулайманды мирәт етпеди. 20Тақсыр, пүткил Израилдың көзи сизде. Олар өзиңизден кейин тахтыңызға кимниң отыратуғынын билдириўиңизди күтип атыр. 21Болмаса, сиз дүньядан өтип, ата-бабаларыңызға қосылғаныңызда, маған ҳәм улым Сулайманға айып тағылады.

22Бат-Шеба еле патша менен сөйлесип турғанда, пайғамбар Натан да келди. 23Патшаға: «Пайғамбар Натан келди», – деп хабарлады. Натан патшаның алдына келди де, ет бетинен жығылып, тәжим етти.

24Соңынан Натан былай деди:

– Тақсыр, сиз: «Меннен кейин Адония патша болады, тахтыма ол отырады», – деген бе едиңиз? 25Ол бүгин барып, бир қанша буғаларды, семиртилген таналарды ҳәм қойларды қурбанлыққа шалып, сизиң барлық улларыңызды, ордадағы әскербасыларды ҳәм руўханий Абиятарды мирәт етти. Ҳәзир ҳәммеси оның менен ишип-жеп: «Жасасын, патша Адония!» – деп бақырысып атыр+. 26Бирақ Адония мени, руўханий Садоқты, Еҳояда улы Бенаяны ҳәм сизге хызмет ететуғын улыңыз Сулайманды мирәт етпеди. 27Тақсыр, булардың ҳәммеси сизиң рухсатыңыз бенен болып атыр ма? Не ушын өзиңизден кейин тахтыңызға кимниң отыратуғынын қулларыңыз болған бизлерге билдирмедиңиз?

28Патша Даўыт:

– Бат-Шебаны маған шақырың! – деди.

Бат-Шеба келип, патшаның алдында турды. 29Патша Бат-Шебаға былай деди:

– Мени барлық бәле-қадалардан қутқарған тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен:+
30«Меннен кейин улың Сулайман патша болып, тахтыма отырады», – деп Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе ҳақы саған берген антымды бүгин орынлайман.

31Сонда Бат-Шеба ет бетинен жығылып, патшаға тәжим етти де:

– Мырзам Даўыт патша мәңги жасасын! – деди+.

32Патша Даўыт:

– Руўханий Садоқты, пайғамбар Натанды ҳәм Еҳояда улы Бенаяны маған шақырың, – деди.

Олардың ҳәммеси патшаның алдына келгенде, 33патша оларға былай деди:

– Мениң хызметкерлеримди жаныңызға алың ҳәм улым Сулайманды мениң ғашырыма миндирип, Гихон булағына апарың+. 34Ол жерде руўханий Садоқ ҳәм пайғамбар Натан оны майлап, Израилға патша етип қойсын. Кейин кәрнай шалып: «Жасасын, патша Сулайман!» – деп жар салың+. 35Соңынан оның изине ерип, қайтып келиң. Ол келип, мениң тахтыма отырады ҳәм мениң орныма патша болады. Мен оны Израил ҳәм Яҳудаға ҳүкимдар етип тайынладым.

36Еҳояда улы Беная патшаға жуўап берип былай деди:

– Аўмийин. Тақсыр, сизиң Қудайыңыз Жаратқан Ийе де бул қарарды қоллап қуўатласын. 37Жаратқан Ийе сиз бенен бирге болғаны сыяқлы, Сулайман менен де бирге болсын ҳәм оның патшалығын сизиң патшалығыңыздан да уллырақ қылсын!

38Руўханий Садоқ, пайғамбар Натан, Еҳояда улы Беная ҳәм керетлер менен пелетлерден алынған тән сақшылар[*] Сулайманды патша Даўыттың ғашырына миндирип, оны Гихонға алып барды+. 39Руўханий Садоқ Мухаддес шатырдан зәйтүн майы қуйылған шақты алып, Сулайманның басына май қуйды. Соңынан олар кәрнай шалды ҳәм ҳәмме адамлар: «Жасасын, патша Сулайман!» – деп бақырды. 40Халық Сулайманның изине ерип кетти. Олардың сырнай шалып, уллы қуўаныш пенен бақырысқан даўысларынан жер титиреди.

41Адония ҳәм оның жанындағы қонақлар енди аўқатларын жеп болғанда, усы даўысты еситти. Иоаб кәрнай даўысын еситкенде:

– Қаланы ләрзеге келтирип атырған бул не шаўқым екен? – деди. 42Ол еле сөйлеп турғанда, руўханий Абиятардың улы Ионатан келип қалды. Адония оған:

– Ишке кир, сен өзиң садық адамсаң, алып келген хабарың да жақсы болса керек, – деди+.

43Ионатан оған былай деп жуўап берди:

– Яқ, бул рет басқаша. Мырзамыз Даўыт патша Сулайманды патша етип қойды. 44Патша руўханий Садоқты, пайғамбар Натанды, Еҳояда улы Бенаяны ҳәм керетлер менен пелетлерден алынған тән сақшыларды Сулайманға қосып жиберди. Олар Сулайманды патшаның ғашырына миндирди+. 45Гихонда Сулайман руўханий Садоқ ҳәм пайғамбар Натан тәрепинен майланып, патша етип қойылды. Олар сол жерден қуўаныш пенен қайтып келди ҳәм қала жанланып кетти. Еситип турғаныңыз олардың даўыслары. 46Сулайман ҳәзир патшалық тахтында отырыпты+. 47Буннан тысқары, патшамыз Даўытты қутлықлаўға келген хызметшилери: «Қудайыңыз Сулайманның атын сизиң атыңыздан атақлырақ, ал оның патшалығын сизиң патшалығыңыздан да уллырақ қылсын!», – дегенде, патша төсегинде жатып, тәжим етип:+
48«Бүгин көзимниң тирисинде урпағымнан бирин тахтыма отырғызғаны ушын Израилдың Қудайы Жаратқан Ийеге алғыслар болсын!» – деди.

49Сонда Адонияның қонақларының ҳәммесин қорқыў басып, орынларынан турды да, ҳәр бири өз жолына түсти. 50Адония болса, Сулайманнан қорққанынан орнынан турды да, қурбанлық орынға барып, оның шақларына жабысты+. 51Буны Сулайманға хабарлап:

– Адония сизден қорқып, қурбанлық орынның шақларына жабысып алған. Ол: «Дәслеп патша Сулайман қулы болған мени қылыш пенен өлтирмейтуғынын айтып ант ишсин», – деп атыр, – деди.

52Сулайман оларға:

– Егер ол маған садық адам болса, оның шашының бир талына да зыян тиймейди. Ал егер ишинде қандай да бир жаманлық бар болса, онда ол өлтириледи, – деп жуўап берди+.

53Соңынан патша Сулайман жиберген адамлар Адонияны қурбанлық орыннан алып келди. Адония келип, патша Сулайманға тәжим етти. Сулайман оған:

– Үйиңе бар, – деди.

2

Даўыттың Сулайманға берген ўәсиятлары

2^1Даўыттың өлими жақынласқанда, ол улы Сулайманға мына ўәсиятларды берди:

2– Басқалар сыяқлы мен де жақын арада бул дүньяны тәрк етемен. Сен күшли ҳәм мәрт бол+. 3Ислеген ҳәр бир исиңде ҳәм барған ҳәр бир жериңде табысқа ерисиўиң ушын, Қудайың Жаратқан Ийениң тапсырмаларын орынлап, Оның жолларынан жүр ҳәм Муўсаның Нызамында жазылғанындай, Қудайдың қағыйдаларына, буйрықларына, нызамларына ҳәм қарарларына бойсын+. 4Сонда Жаратқан Ийе маған берген мына сөзин орынлайды: «Егер урпақларың өз жолларынан адаспай, шын жүректен ҳәм жан-тәни менен Маған садық болып жүрсе, сениң урпағыңнан Израил тахтында отыратуғын ер адамның изи үзилмейди»+.

5Буннан тысқары сен Серуя улы Иоабтың маған нелер ислегенин билесең. Ол Израилдың еки сәркәрдасы Нер улы Абнер менен Етер улы Амасаны өлтирип, тынышлық ўақтында урыстағыдай қан төкти ҳәм белиндеги белбеўи менен аяғындағы сандалларын қанға былғады+. 6Сен ақыл менен ис тут. Бирақ оның ғарры басының өлилер мәканына тынышлық пенен кириўине жол қойма.

7Гиладлы Барзиллайдың улларына жақсылық исле. Оларға дастурханыңнан аўқатланатуғынлар арасынан орын бер. Өйткени мен әжағаң Абшаломнан қашып жүргенимде, олар маған жәрдем берди+.

8Бенямин урыўынан болған бахуримли Гераның улы Шимей де сениң жаныңда. Ол Маханайымға қарай қашып баратырғанымда, мени қатты ғарғаған еди. Бирақ соңынан ол мени күтип алыў ушын Иордан дәрьясының бойына келди. Сонда мен оған: «Сени қылыш пенен өлтирмеймен», – деп Жаратқан Ийе ҳақы ант ишкен едим+. 9Деген менен, сен оны жазасыз қалдырма. Сен ақыллы адамсаң, оған не ислеўди өзиң билесең. Оның ғарры басын өлилер мәканына қаны менен жибер.

Даўыттың өлими

10Даўыт өлип, ата-бабаларына қосылғанда, ол өзиниң аты менен аталған қалаға жерленди+. 11Даўыт Израилда қырық жыл патшалық етип, оның жети жылын Хебронда, отыз үш жылын Ерусалимде өткизди+. 12Солай етип, Сулайман әкеси Даўыттың тахтына отырды ҳәм оның патшалығы жүдә беккем болды+.

Адонияның өлими

13Хаггит улы Адония Сулайманның анасы Бат-Шебаның жанына барды. Бат-Шеба оннан:

– Аманлық па? – деп сорады.

Адония оған:

– Аманлық, – деп жуўап берди.

14Соңынан ол:

– Сизге бир нәрсе айтпақшы едим, – деди.

Бат-Шеба оған:

– Айта бер, – деди.

15Адония Бат-Шебаға былай деди:

– Өзиңиз билесиз, патшалық маған тийисли еди ҳәм пүткил Израил мениң патша болыўымды күтип жүрген еди. Бирақ жағдай өзгерип, патшалық инимниң қолына өтти. Себеби Жаратқан Ийениң ерки усы еди+. 16Бирақ мениң сизден бир тилегим бар. Өтинемен, қарсылық билдирмең.

Бат-Шеба:

– Айт, – деди.

17Сонда Адония Бат-Шебаға:

– Өтинемен, патша Сулайман менен сөйлесиң. Ол сизге қарсылық билдирмейди. Маған шунемли Абишагты ҳаяллыққа берсин, – деди+.

18Бат-Шеба оған:

– Яқшы, сен туўралы патша менен сөйлесип көрейин, – деп жуўап берди.

19Бат-Шеба Адонияның өтиниши туўралы сөйлесиў ушын патша Сулайманға кетти. Сулайман анасын күтип алыў ушын орнынан турып, анасына тәжим етти ҳәм соңынан тахтына отырды. Патша өзиниң оң тәрепине бир тахт қойдырып, оған анасын отырғызды. 20Анасы тахтқа отырғаннан соң, патшаға:

– Сеннен кишкене бир өтинишим бар еди, сөзимди жерде қалдырма, – деди.

Патша оған:

– Айта бериң, анажан, сөзиңизди жерде қалдырмайман, – деди.

21Бат-Шеба патшаға:

– Шунемли Абишагты әжағаң Адонияға ҳаяллыққа берсең қәйтеди? – деди.

22Патша Сулайман анасына:

– Не ушын Адонияға тек шунемли Абишагты сорап турсыз? Ол ушын патшалықты да сорасаңыз болар еди. Ақыры ол меннен үлкен. Буның үстине, руўханий Абиятар менен Серуя улы Иоаб та ол тәрепте емес пе? – деди+.

23Соңынан патша Сулайман Жаратқан Ийениң аты менен ант ишип былай деди:

– Егер Адонияны бул гәпи ушын өлтиртпесем, Қудай мени жазалаған үстине жазаласын! 24Мени күшке толтырып, әкем Даўыттың тахтына отырғызған ҳәм Израил патшаларының мениң урпағымнан келип шығатуғынын айтып, ўәде еткен тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен: Адония бүгин-ақ өлтириледи+.

25Солай етип, патша Сулайман Еҳояда улы Бенаяға Адонияны өлтириўди буйырды. Ол барып, Адонияны өлтирди+.

Абиятардың сүргин етилиўи ҳәм Иоабтың өлими

26Патша руўханий Абиятарға:

– Сен Анатоттағы өз жериңе бар. Негизинде, сен өлимге ылайықлысаң. Бирақ ҳәзир сени өлтирмеймен. Себеби сен әкем Даўыттың алдында Қудай Ийениң сандығын көтерип жүрдиң ҳәм әкем шеккен ҳәр бир азапты оның менен бирге бастан кеширдиң, – деди+. 27Сулайман Абиятарды Жаратқан Ийениң руўханийлигинен шетлетти. Солай етип, Жаратқан Ийениң Шилода Элийдиң үй-ишине қарсы айтқан сөзи орынланды[*]+.

28Бул хабар Иоабқа да жетти. Иоаб Абшаломға қосылмаған болса да, Адонияны қоллап қуўатлаған еди. Сонлықтан Иоаб Жаратқан Ийениң шатырына қашып барып, қурбанлық орынның шақларына жабысты+. 29Иоабтың Жаратқан Ийениң шатырына қашып барып, қурбанлық орынның жанында турғаны патша Сулайманға хабарланды. Сулайман Еҳояда улы Бенаяға барып, оны өлтириўди буйырды.

30Беная Жаратқан Ийениң шатырына барып, Иоабқа:

– Патша сыртқа шығыўыңды буйырады, – деди.

Бирақ Иоаб:

– Яқ, мен усы жерде өлмекшимен, – деп жуўап берди.

Сонда Беная барып, Иоабтың берген жуўабын патшаға жеткизди.

31Патша Бенаяға былай деди:

– Оның айтқанындай исле. Оны өлтирип, жерле. Усылайынша, Иоабтың жазықсыз төккен қанларының қунын мениң ҳәм әкемниң урпақларының мойнынан алып тасла+. 32Жаратқан Ийе оның төккен қаны ушын өзин жазаласын. Себеби ол әкем Даўытқа билдирместен, өзинен әдилирек ҳәм өзинен жақсырақ болған еки адамды: Израилдың сәркәрдасы Нер улы Абнерди ҳәм Яҳуданың сәркәрдасы Етер улы Амасаны қылыш пенен өлтирди+. 33Солай етип, олардың қаны мәңгиге Иоабтың ҳәм оның урпақларының мойнында қалады. Ал Жаратқан Ийе Даўытқа, оның урпақларына, үй-ишине ҳәм тахтына мәңгиге тынышлық береди.

34Еҳояда улы Беная барып, Иоабты өлтирди ҳәм ол шөлдеги өз үйине жақын жерге жерленди. 35Патша Иоабтың орнына Еҳояда улы Бенаяны сәркәрда етип, ал Абиятардың орнына Садоқты руўханий етип тайынлады+.

Шимейдиң өлими

36Буннан кейин патша адам жиберип, Шимейди шақыртты ҳәм оған былай деди:

– Ерусалимде бир үй қурып алып, сол жерде жаса. Ҳеш жаққа кетпе+. 37Ол жерден шығып, Кидрон сайынан өткен күниң-ақ сөзсиз өлтирилетуғыныңды билип қой. Өз қаның ушын өзиң жуўапкер боласаң+.

38Шимей патшаға:

– Тақсыр, қуллық. Сиз не десеңиз, қулыңыз болған мен соны орынлайман, – деди.

Солай етип, Шимей узақ ўақыт Ерусалимде жасады.

39Бирақ арадан үш жыл өткеннен соң, Шимейдиң еки қулы Гат патшасы Мааха улы Ахиштиң жанына қашып кетти. Шимейге қулларының Гатта екенлиги туўралы хабар келди+. 40Сонда Шимей ешегин ертлеп, қулларын излеў ушын Гатқа, Ахиштиң жанына кетти. Ол қулларын қайтарып әкелди.

41Шимейдиң Ерусалимнен шығып, Гатқа барып қайтқаны туўралы Сулайманға хабар жетти. 42Сонда Сулайман Шимейди шақыртып, оған былай деди:

– Саған Жаратқан Ийе ҳақы ант иштирген жоқ па едим? «Билип қой, қаладан шығып, қандай да бир жерге барған күниң-ақ сөзсиз өлтирилесең», – деп ескертпеген бе едим? Сен де маған: «Қуллық, ыразыман», – демеген бе едиң? 43Онда неге Жаратқан Ийениң алдында ишкен антыңа ҳәм мениң буйрығыма бойсынбадың+?

44Патша сөзин даўам етип, Шимейге және былай деди:

– Сен әкем Даўытқа ислеген барлық жаманлықларыңды жақсы билесең. Бул ислеген жаманлықларыңды Жаратқан Ийе өзиңе қайтарады+. 45Бирақ Жаратқан Ийе мени жарылқасын ҳәм Даўыттың тахты Жаратқан Ийениң алдында мәңгиге беккем болсын+.

46Патша Еҳояда улы Бенаяға буйрық берди. Ол Шимейди алып шығып, өлтирди.

Солай етип, Сулайманның патшалығы беккемленди.

3

Сулайманның Қудайдан даналық сораўы

3^1•Сулайман Мысыр патшасы фараонның қызларының бирине үйленип, фараон менен байланыс дүзди. Ол ҳаялын Даўыттың қаласына алып келди. Сулайман өз сарайын, Жаратқан Ийениң Үйин ҳәм Ерусалимниң әтирапындағы дийўалларды тиклегенше, ҳаялы сол жерде жасады+. 2Халық еле сыйыныў орынларында қурбанлықлар беретуғын еди. Себеби сол ўақытқа шекем Жаратқан Ийениң атына арнап Үй қурылмаған еди. 3Сулайман әкеси Даўыттың көрсетпелери менен жүрип, Жаратқан Ийени сүйетуғын еди. Деген менен, ол да сыйыныў орынларында қурбанлықлар берип, түтеткилер түтететуғын еди+.

4Патша қурбанлық бериў ушын Гибон қаласына кетти, себеби сыйыныў орнының ең баслысы сол жерде еди. Сулайман сол қурбанлық орында мың бас малды жандырылатуғын қурбанлыққа берди+. 5Гибонда болғанда, Сулайман түнде түс көрди. Түсинде Жаратқан Ийе оған көринип:

– Тиле тилегиңди, сорағаныңды беремен, – деди+.

6Сулайман Оған былай деди:

– Сен қулың болған әкем Даўытқа үлкен жақсылық иследиң. Себеби ол ҳақ ҳәм Саған садық болып, Сениң алдыңда шын жүректен туўры ислерди ислеп жүрди. Сен бүгин оған тахтына отыратуғын бир ул инам етип, оған үлкен жақсылық ислеўди даўам еттиң. 7О Қудайым Жаратқан Ийе, Сен Өз қулыңды әкем Даўыттың орнына патша етип қойдың. Бирақ мен еле жүдә жаспан, басқарыўға еле тәжирийбем жоқ+. 8Қулың Өзиң таңлаған халықтың, көплигинен санап шығыў мүмкин болмаған уллы халықтың ортасында тур+. 9Сонлықтан жаман менен жақсыны айырып билип, халқыңа бийлик етиўим ушын, маған ақылға толы бир жүрек бер. Болмаса, Сениң бул уллы халқыңды ким басқара алады+?

10Сулайманның бул тилегине Ийемиздиң кеўли толды. 11Қудай Сулайманға былай деди:

– Сен өзиң ушын узақ өмир, байлық ҳәм душпанларыңның өлимин тилемедиң, ал дурыс ҳүким жүргизиў ушын даналық сорадың. 12Мен сениң тилегиңди орынлайман. Саған даналыққа ҳәм ақылға толы жүрек беремен. Саған уқсағаны сеннен бурын болмаған ҳәм сеннен кейин де болмайды+. 13Саған сорамағанларыңды да: байлық ҳәм даңқты да беремен. Өмириң бойы патшалар арасында саған тең келетуғыны болмайды+. 14Егер сен де әкең Даўыт сыяқлы қағыйдаларыма ҳәм буйрықларыма бойсынып, Мениң жолларым менен жүрсең, саған узақ өмир де беремен+.

15Сулайман оянғанда, буның түси екенин аңлады. Соңынан Ерусалимге келди. Ол Ийемиздиң Келисим сандығының алдында турып, жандырылатуғын қурбанлықлар ҳәм татыўлық қурбанлықларын берди. Ол пүткил хызметшилери ушын үлкен зыяпат берди+.

Сулайманның дана ҳүкими

16Бир күни еки бузық ҳаял патшаның алдына келди. 17Ҳаяллардың бири патшаға былай деди:

– Тақсыр! Мен мына ҳаял менен бир үйде жасайман. Бизлер бирге қалған ўақытта, мен босандым. 18Мен босанғаннан кейин, үшинши күни мына ҳаял да босанды. Бизлер бирге едик, үйде екеўимизден басқа ҳеш ким жоқ еди. 19Түнде мына ҳаял баласын астына басып алып, өлтирип қойыпты. 20Қулыңыз болған мен уйықлап атырғанымда, түн ортасында ол орнынан турып, мениң баламды жанымнан алып, өзиниң қойнына жатқарыпты. Ал өзиниң өлип қалған баласын болса, мениң қойныма салыпты. 21Таңда баламды емизиў ушын турғанымда, ол жансыз жатырған екен. Бирақ азанда дыққат пенен қарағанымда, оның мениң балам емес екенин билдим.

22Екинши ҳаял:

– Яқ, тири бала меники, өлгени сеники, – деди.

Биринши ҳаял:

– Яқ, өлген бала сеники, ал тириси меники, – деди.

Олар патшаның алдында усылай тартысып турды.

23Сонда патша:

– Биреўиңиз: «Тири бала меники, ал өлгени сеники», – дейсиз. Екиншиңиз: «Өлген бала сеники, ал тириси меники», – дейсиз. 24Онда маған бир қылыш әкелиңлер! – деди.

Қылыш алып келингенде, 25патша:

– Тири баланы екиге бөлип, ярымын биреўине, қалған ярымын екиншисине бериңлер, – деп буйырды.

26Сонда баласына жаны ашып, жүреги сызлаған тири баланың анасы патшаға:

– Тақсыр, өтинемен, тири баланы өлтирмең, оны мына ҳаялға бериң, – деди.

Ал екинши ҳаял болса:

– Бала саған да, маған да жоқ, оны екиге бөлиң, – деди.

27Сонда патша жуўап берип:

– Тоқтаңлар, баланы өлтирмеңлер! Оны биринши ҳаялға бериңлер. Баланың анасы – сол болады, – деди.

28Пүткил израиллылар патша шығарған бул ҳүкимди еситип, патшаны ҳүрмет ететуғын болды. Себеби олар Сулайманда әдил ҳүким шығарыў ушын, Қудайдан берилген даналық бар екенин билди+.

4

Сулайманның қол астындағы ҳәмелдарлары

4^1Сулайман пүткил Израилдың патшасы еди. 2Оның қол астындағы ҳәмелдарлары мыналар еди:

1. Садоқ улы Азария – руўханий;+

2. 3Шишаның уллары Элихореф пенен Ахия – хаткерлер;

3. Ахилуд улы Еҳошафат – дийўанбеги;+
4. 4Еҳояда улы Беная – сәркәрда;
5. Садоқ ҳәм Абиятар – руўханийлер;+

6. 5Натан улы Азария – үлке ҳәкимлериниң баслығы;

7. Натан улы Забуд – руўханий ҳәм патшаның мәсләҳәтшиси;+

8. 6Ахишар – сарай басқарыўшысы;

9. Абда улы Адонирам – мәрдикарға алынғанлар үстинен жуўапкер+.

7Сулайманның пүткил Израил үлкелерин басқаратуғын он еки ҳәкими бар еди. Олар патшаны ҳәм оның үй-ишин азық-аўқат пенен тәмийинлеп туратуғын болып, олардың ҳәр бири жылына бир ай патшаны ҳәм оның үй-ишин азық-аўқат пенен тәмийинлеўи шәрт еди. 8Олардың атлары мыналар:

1. Эфрайымның таўлы үлкесиниң ҳәкими Бен-Хур;

2. 9Мақас, Шаалбим, Бейт-Шемеш, Элон-Бейт-Ханан қалаларының ҳәкими Бен-Декер;

3. 10Сохо ҳәм пүткил Хефер жерлерин өз ишине алған Аруббот үлкесиниң ҳәкими Бен-Хесед;

4. 11Пүткил Нафат-Дор үлкесиниң ҳәкими Сулайманның қызы Тафаттың күйеўи Бен-Абинадаб;+

5. 12Таанах, Мегиддо, Изреелдиң қубласындағы Саретанның жанындағы пүткил Бейт-Шеан ҳәм Бейт-Шеаннан Абел-Мехола менен Иоқмеамның арғы жағына дейин созылып жатырған үлкелердиң ҳәкими Ахилуд улы Баана;+

6. 13Гиладтағы Менашше урпағынан болған Яирге тийисли қалаларды ҳәм Башандағы Аргоб дөгерегиндеги дийўаллар менен қоршалып, дәрўазасына қола тәмби басылған үлкен алпыс қаланы өз ишине алған Гилад жериндеги Рамот қаласының ҳәкими Бен-Гебер;+

7. 14Маханайым үлкесиниң ҳәкими Иддо улы Ахинадаб;

8. 15Нафталий үлкесиниң ҳәкими Сулайманның қызы Басематтың күйеўи Ахимаас;

9. 16Ашер ҳәм Беалот үлкелериниң ҳәкими Хушай улы Баана;

10. 17Иссахар үлкесиниң ҳәкими Паруах улы Еҳошафат;

11. 18Бенямин үлкесиниң ҳәкими Эла улы Шимей;

12. 19Гилад жериниң, яғный аморлардың патшасы Сихонның ҳәм Башан патшасы Огтың ески жерлериниң ҳәкими Урий улы Гебер. Ол сол үлкениң жалғыз ҳәкими еди+.

Сулайманның бир күнлик керек-жарағы

20Яҳуда ҳәм Израил халқы теңиздиң қумындай көп болып, олар жеп-ишип шадлық ишинде жасады+. 21Сулайман Евфрат дәрьясынан филистлердиң жерине ҳәм Мысыр шегараларына шекемги барлық патшалықлар үстинен ҳүкимдарлық етти. Олар Сулайманның өмири даўамында оған салық төлеп, хызмет етти+. 22Сулайманның сарайының бир күнлик азық-аўқаты отыз кор[*] сапалы бийдай уны, алпыс кор ири тартылған бийдай уны, 23семиртилген он буға, жайлаўдан алынған жигирма буға, жүз қой, және де, суўынлар, жейранлар, антилопалар ҳәм семиз қуслардан ибарат еди. 24Сулайман Тифсахтан Газаға шекемги, Евфрат дәрьясының батысындағы пүткил патшалықлар үстинен ҳүкимдарлық етти. Ол әтираптағы барлық еллер менен тынышлықта жасады+. 25Сулайманның дәўиринде Даннан Беер-Шебаға шекемги Яҳуда ҳәм Израил халқының ҳәр бири өзлериниң әнжир ҳәм жүзим ағашлары астында тыныш өмир сүрди+. 26Сулайманның саўаш арбалары ушын төрт мың[*] ат қорасы ҳәм он еки мың аты бар еди+.

27Сол он еки ҳәкимниң ҳәр бири өзи ушын белгиленген бир ай даўамында патша Сулайманды ҳәм оның дастурханынан аўқат жейтуғынлардың ҳәммесин азық-аўқат пенен тәмийинлейтуғын еди. Олар бирде бир кемшиликке жол қоймайтуғын еди. 28Ҳәр бир ҳәким белгиленген жерге саўаш арбаларының атлары ҳәм шапқыр атлар ушын арпа менен сабан жеткизип туратуғын еди.

Сулайманның даналығы

29Қудай Сулайманға мол даналық, ақыл ҳәм теңиз жағасындағы қум сыяқлы шексиз терең түсиниўшилик берди. 30Сулайманның даналығы пүткил шығыс халықларының даналығынан ҳәм Мысырдың пүткил даналығынан да үстин еди+. 31Ол барлық адамлардан өткен дана болып, Эзрах нәсилинен болған Этаннан, Махолдың уллары Ҳеман, Калкол ҳәм Дардадан да дана еди. Оның даңқы әтираптағы пүткил халықларға жайылды+. 32Ол үш мың нақыл-мақал айтты ҳәм оның бир мың бес қосығы бар еди+. 33Сулайман Лебанон таўларындағы кедр ағашынан баслап, дийўалда өсип туратуғын майоран шөбине шекем сөз етти. Ол ҳайўанатлар, қуслар, жер баўырлаўшылар ҳәм балықлар туўралы да айтты. 34Ҳәмме халықлардан адамлар келип, Сулайманның дана сөзлерин тыңлайтуғын еди. Олар Сулайманның даналығы туўралы еситкен дүньяның барлық патшаларынан жиберилген еди+.

5

Қудайдың Үйиниң қурылысына таярлық

5^1•Тир патшасы Хирам Сулайманның майланып, әкеси Даўыттың орнына патша етип қойылғанын еситкенде, Сулайманды қутлықлаў ушын елшилерин жиберди. Себеби Хирам өмир бойы Даўытқа дос болып келген еди+. 2Сулайман да Хирамға өз елшилерин жиберип, былай деди: 3«Өзиңиз билесиз, әкем Даўыт әтирапындағы душпанлары менен саўаш жүргизгенликтен, Қудайы Жаратқан Ийениң атына арнап Үй қура алмады. Жаратқан Ийе саўашларда душпанларын оның аяғының астына таслағанға шекем, ол бул исти қыла алмады+. 4Енди Қудайым Жаратқан Ийе маған ҳәр тәреплеме тынышлық берди. Ҳәзир бирде бир душпаным да, дөнип турған қәўип те жоқ+. 5Жаратқан Ийе әкем Даўытқа: „Мен сениң тахтыңа отырғызатуғын улың Мениң атыма арнап Үй қурады“, – деген еди. Сонлықтан мен Қудайым Жаратқан Ийениң атына арнап Үй қурыўды нийет еттим+. 6Енди мен ушын Лебанон таўларынан кедр ағашларын кесиў ушын адамларыңызға буйрық берсеңиз. Мениң адамларым да сизиң адамларыңыз бенен бирге ислейди ҳәм мен сизиң адамларыңызға өзиңиз белгилеген мийнет ҳақыны төлеймен. Бизлерде ағаш кесиўде сидонлылар сыяқлы тәжирийбели адамлар жоқ екенин өзиңиз билесиз».

7Хирам Сулайманның бул сөзлерин еситкенде, қатты қуўанып: «Бүгин бул уллы бир халықты басқарыў ушын Даўытқа дана бир ул берген Жаратқан Ийеге алғыслар болсын!» – деди. 8Соңынан ол Сулайманға мына хабарды жиберди: «Маған жиберген хабарыңызды алдым. Кедр ҳәм сәрўи ағашларына байланыслы барлық тилеклериңизди орынлайман. 9Адамларым оларды Лебанон таўларынан теңизге алып келеди. Мен оларды сал етип буўдырып, теңиз арқалы айтқан жериңизге жеткизип беремен. Адамларым сол жерде салларды шешип, жыйып береди, сизлер алып кетесизлер. Сиз де тилегимди орынлап, мениң үй-ишимди азық-аўқат пенен тәмийинлесеңиз».

10Хирам Сулайманға керегинше кедр ҳәм сәрўи ағашларын берди. 11Сулайман болса, Хирамның үй-ишиниң азық-аўқаты ушын ҳәр жылы жигирма мың кор бийдай, жигирма кор сапалы зәйтүн майын берип турды. 12Жаратқан Ийе ўәде еткениндей, Сулайманға даналық берди. Сонлықтан Сулайман менен Хирам арасында татыўлық болып, олар өз ара келисим дүзди+.

13Патша Сулайман қара жумыс ислетиў ушын пүткил Израилдан отыз мың адамды мәрдикарға алды+. 14Гезек пенен ҳәр айда олардан он мыңын Лебанон таўларына жиберди. Олар бир ай Лебанон таўларында, еки ай үйлеринде болатуғын еди. Бул адамларға Адонирам басшылық етти+. 15Және де, Сулайманның жүк тасыйтуғын жетпис мың адамы ҳәм таўларда тас кесетуғын сексен мың адамы бар еди. 16Булардан тысқары, Сулайман истиң барысын бақлап, жумысшыларды қадағалап туратуғын үш мың үш жүз қадағалаўшы тайынлады. 17Патшаның буйрығы бойынша, жумысшылар Үйдиң тийкарын жонылған таслардан қалаў ушын үлкен ҳәм сапалы тасларды кесип шығарды+. 18Сулайманның ҳәм Хирамның адамлары гебаллылар менен бирге Үйдиң қурылысы ушын ағашлар менен тасларды жонып таярлады+.

6

Қудайдың Үйиниң қурылыўы

6^1•Израил халқының Мысырдан шыққанына төрт жүз сексен жыл болғанда, Сулайманның Израил тахтына отырғанына төрт жыл болған еди. Ол сол жылдың екинши айында, яғный зиў айында Жаратқан Ийениң Үйиниң қурылысын баслады.

2Патша Сулайманның Жаратқан Ийеге арнап қурған Үйиниң узынлығы алпыс шығанақ, ени жигирма шығанақ, ал бийиклиги отыз шығанақ еди. 3Ибадатхана имаратының алдынғы жағындағы айўанның узынлығы Үй имаратының ениндей, яғный жигирма шығанақ, ал ени он шығанақ болды. 4Сулайман Үйге айна тәризли ойықлар ислетти+. 5Ибадатхананың сыртын, яғный үлкен бөлмениң ҳәм ең төрги бөлмениң дийўалларын айландырып, үш қабатлы қосымша бөлмелер ислетти+. 6Ең төменги қабаттың ени бес шығанақ, ортанғы қабаттың ени алты шығанақ, үшинши қабаттың ени жети шығанақ еди. Үйдиң дийўалларына ислеў бермеў ушын, бөлмелер текшеге уқсатып өрилген бөренелер арқалы Үйдиң дийўалларына бириктирилди.

7Үйдиң қурылысы ушын пайдаланылатуғын таслар кәнниң өзинде жонып таярланды. Үй қурылып атырғанда, шөккиштиң де, балтаның да, басқа темир әсбабының да сести еситилмеди+. 8Ортадағы қосымша бөлмениң есиги Үйдиң қубла тәрепинде еди. Айланба текше арқалы ортанғы қабатқа, оннан үшинши қабатқа өтетуғын еди. 9Сулайман Үйди қурып тамамлады. Төбесин кедр бөренелер ҳәм кедр ағашынан исленген тахталар менен бастырды. 10Және де, ол пүткил Үйди айландырып, ҳәр бириниң бийиклиги бес шығанақ болған қосымша бөлмелер салдырды. Олар Үй дийўалына кедр бөренелер менен бекитилди.

11Жаратқан Ийеден Сулайманға мынадай сөз түсти:

12– Мине, сен Үй қурып атырсаң. Егер сен Мениң қағыйдаларымды, нызам ҳәм буйрықларымды орынлап жүрсең, онда Мен әкең Даўытқа берген сөзимди сен арқалы орынлайман+. 13Мен израиллылар арасында жасап, халқым Израилды ҳеш қашан тәрк етпеймен+.

14Солай етип, Сулайман Үйди қурып питкерди. 15Ол Үйдиң ишки дийўалын еденнен төбеге шекем кедр ағашынан исленген тахталар менен қаплады, ал еденине сәрўи ағашынан исленген тахталар төсетти. 16Үйдиң арқа тәрепиниң ең төрин еденнен төбесине дейин кедр тахталар менен бөлдирип, узынлығы жигирма шығанақ болған бир бөлме ажыраттырды. Ол жер Ең мухаддес бөлме деп аталды+. 17Ең мухаддес бөлмениң алдындағы үлкен бөлмениң узынлығы қырық шығанақ еди. 18Дийўалдағы таслар көринбеўи ушын Үйдиң ишин қаплап турған кедр тахталарға асқабақлар ҳәм асылып турған гүллер ойып салынды+.

19Үйдиң ишиндеги ең төрги бөлме Жаратқан Ийениң Келисим сандығын қойыў ушын таярланды. 20Бул бөлмениң узынлығы жигирма шығанақ, ени жигирма шығанақ ҳәм бийиклиги де жигирма шығанақ еди. Сулайман усы бөлмени де, кедр ағашынан исленген түтетки түтетилетуғын орынды да сап алтын менен қаплатты. 21Сулайман Үйдиң ишин де сап алтын менен қаплатып, алтын менен қапланған төрги бөлмениң алдына алтын менен қапланған шынжырлар тарттырды. 22Үйдиң иши бастан-аяқ ҳәм ең төрги бөлмениң алдындағы түтетки түтетилетуғын орын алтын менен қапланды+. 23Ең төрги бөлмеге қойыў ушын зәйтүн ағашынан исленген, ҳәр бириниң бийиклиги он шығанақ болған еки керуб[*] исленди+. 24Ҳәр қанаты бес шығанақ болған керубтың жайылған еки қанатының узынлығы он шығанақ болды. 25Екинши керубтың да жайылған қанаты он шығанақ болып, еки керубтың өлшеми де, көриниси де бирдей еди. 26Еки керубтың да бийиклиги он шығанақ еди. 27Сулайман керубларды Үйдиң Ең мухаддес бөлмесиниң ортасына қойды. Керублардың жайылған қанатларының бир ушы бөлмениң дийўалларына тийип, екинши ушлары бөлмениң ортасында бир-бирине тийисип турды. 28Сулайман керубларды да алтын менен қаплатты.

29Үйдиң ишки ҳәм сыртқы бөлмелериниң ҳәмме дийўалларына айландырып керублардың, пальма ағашларының ҳәм ашылып турған гүллердиң көринислерин ойып салдырды. 30Усы еки бөлмениң еденлерин де алтын менен қаплатты.

31Ең төрги бөлмениң кирер аўзына зәйтүн ағашынан жақлаўы бес қырлы болған жарма қапы ислетти. 32Ол зәйтүн ағашынан исленген жарма қапыларға керублардың, пальма ағашларының ҳәм ашылып турған гүллердиң көринисин ойып салдырып, қапыларды алтын менен қаплатты. Керублар менен пальма ағашларының сүўретлерин де алтын менен қаплатты. 33Үлкен бөлмениң кирер аўзына да зәйтүн ағашынан төрт мүйешли жақлаў ислетип, 34жақлаўға жыйналатуғын еки жарма қапыны сәрўи ағашынан ислетти+. 35Буларға да керублардың, пальма ағашларының ҳәм ашылып турған гүллердиң көринислерин ойып салдырып, оларды алтын менен қаплатты.

36Ол ишки ҳәўли қурдырып, оның дийўалларын үш қатар жонылған тастан ҳәм бир қатар кедр ағашынан ислетти+.

37Сулайман өз патшалығының төртинши жылының зиў айында Жаратқан Ийениң Үйиниң тийкарын қойған еди. 38Ал он биринши жылдың сегизинши айы болған буўл айында Үй алдын ала белгиленгениндей етип, барлық майда-шүйдесине шекем қурып болынды. Сулайман Үйди жети жылда қурып болды.

7

Сулайманның сарайы

7^1Сулайман өзи ушын да сарай қурдырып, оны он үш жылда толық тамамлады+. 2Ол қурдырған Лебанон тоғайы деп аталатуғын имараттың узынлығы жүз шығанақ, ени елиў шығанақ, бийиклиги отыз шығанақ еди. Имарат төрт қатар етип қойылған кедр өрелерден ҳәм олардың үстине қойылған кедр бөренелерден ибарат еди+. 3Өрелердиң үстине, ҳәр қатарға он бес бөренеден қойылған болып, усы қырық бес бөренениң үстине кедр тахталар төселген еди. 4Имараттың еки тәрепиндеги айналары үш қатардан ибарат болып, олар бир-бирине қарап турған еди. 5Барлық қапылар ҳәм олардың жақлаўлары төрт мүйешли еди. Айналар болса, үш қатар етип, бир-бирине қарама-қарсы қурылған еди.

6Сулайман узынлығы елиў шығанақ, ени отыз шығанақ болған өрели бир айўан ислетти. Айўанның алдында өрелер қойылып, үсти бастырылған шертек бар еди+. 7Және де, тахт туратуғын, яғный ол жерде өзи отырып қазылық ететуғын Ҳүким шығарыў айўанын қурдырды. Оны еденинен төбесине шекем кедр тахталар менен қаплатты+. 8Усы айўанның арқа тәрепиндеги Сулайман жасайтуғын сарай да усы тақылетте салынған еди. Сулайман ҳаялы, фараонның қызы ушын да анық усындай бир сарай қурып берди+.

9Бул имаратлардың ҳәммеси иши ҳәм сырты тийкарынан төбесине дейин ҳәм сыртынан үлкен ҳәўлиге дейин жарғылар менен кесилип, еки тәрепи де жонылған ҳәм белгиленген өлшем бойынша таярланған сапалы таслардан салынған еди. 10Тийкары он шығанақ ҳәм сегиз шығанақ келетуғын үлкен, сапалы таслардан қаланды. 11Дийўалы да өлшем бойынша кесилген сапалы таслардан өрилип, дийўал ушын кедр ағашы да пайдаланылды. 12Үлкен ҳәўлиниң айналасы жонылған тастан үш қатар ҳәм кедр бөренеден бир қатар етип, айландырып өрилген еди. Жаратқан Ийениң Үйиниң ишки ҳәўлисиниң ҳәм айўанының дийўаллары да усылай исленген еди+.

Хирамның хызмети

13•Патша Сулайман хабар жиберип, Тирден Хирамды алдырды+. 14Оның анасы Нафталий урыўынан болған бир жесир ҳаял, ал әкеси тирли мыскер еди. Хирам қоладан зат ислеў уқыбын, шеберлигин ҳәм қәбилетин ийелеген уста еди. Ол патша Сулайманға келип, оның барлық ислерин орынлады+.

15Хирам қоладан еки өре иследи. Олардың ҳәр бириниң бийиклиги он сегиз шығанақ, ал ҳәр бириниң айнала өлшеми он еки шығанақ келетуғын еди+. 16Және де, өрелердиң үстине қойыў ушын, қоладан еки төбелик қуйып иследи. Олардың ҳәр бириниң бийиклиги бес шығанақ еди. 17Өрениң төбелигиниң ҳәр бири торға уқсатып өрилген шынжырлар менен безелди. 18Ол өрелердиң жоқарысындағы төбеликлерди жаўып турыў ушын, ҳәр бир торды еки қатар етип айландырып, қола анарлар менен безеди. 19Айўандағы өрелердиң төбеликлери лала гүллерге уқсатып исленип, олардың ҳәр бириниң бийиклиги төрт шығанақ еди. 20Ҳәр бир өрениң төбесиндеги тордың жанындағы кесеге уқсаған бөлегиниң үстине айландырып, еки жүзден анар салынған еди. 21Хирам бул өрелерди Ибадатхананың айўанына орнатып, оның қубладағысын Яхин[*], арқадағысын Боаз[*] деп атады. 22Өрелердиң төбеликлери лала гүл тақылетте еди. Солай етип, өрелерге байланыслы ислер тамам болды.

23Хирам қоладан қуйма ҳәўиз жасады. Ол домалақ болып, оның бир ернегинен екинши ернегине шекемги аралығы он шығанақ, тереңлиги бес шығанақ, айлана узынлығы отыз шығанақ еди+. 24Ҳәўиз қуйылған ўақытта, оның ернегиниң астына еки қатар етип асқабаққа уқсаған нағыслар қосып қуйылған болып, олар ҳәр бир шығанаққа он-оннан туўры келетуғын еди+. 25Ҳәўиз он еки қуйма буғаның үстине орнатылған болып, олардың үшеўи арқаға, үшеўи батысқа, үшеўи қублаға, үшеўи шығысқа қарап турған еди. Буғалардың артқы жағы ҳәўиздиң астында, иште еди. 26Ҳәўиздиң қалыңлығы төрт ели болып, ернеги кесениң ернегине, ашылып турған лала гүлге уқсайтуғын еди. Ҳәўизге еки мың бат[*] суў сыятуғын еди.

27Хирам қоладан он түбелдирик иследи. Ҳәр бир түбелдириктиң узынлығы төрт шығанақ, ени төрт шығанақ, бийиклиги үш шығанақ еди. 28Түбелдириклердиң дүзилиси мынадай еди: түбелдириклер жақлаўларға бекитилген төрт мүйешли қола тахталардан исленди. 29Тахталарға, сондай-ақ жақлаўларға да арыслан, буға ҳәм керублардың сүўретлери салынды. Ал арыслан ҳәм буғалардың сүўретлериниң асты менен үстине аспа гүлшеңберлери ойып исленди. 30Ҳәр бир түбелдириктиң қоладан исленген төрт дөңгелеги ҳәм оғы бар еди. Түбелдириктиң төрт тәрепине ләгенди услап турыў ушын қуйма тирепбердилер исленип, олардың ҳәр бир тәрепи гүлшеңберлер менен безетилген еди. 31Түбелдириктиң үсти бетинде ләген қойыў ушын арналған дөңгелек ойық бар болып, ләген түбелдириктен жоқары қарай бир шығанақ шығып турған еди. Оның түбине дейинги тереңлиги бир ярым шығанақ еди. Ойықтың айнала дөгерегинде ойма нағыслар бар еди. Бирақ түбелдириклердиң тахталары дөңгелек емес, төрт мүйешли еди. 32Түбелдириктиң тахталарының асты бетинде төрт дөңгелек бар болып, оның оғы түбелдирикке қатырылған еди. Ҳәр бир дөңгелектиң бийиклиги бир ярым шығанақ еди. 33Дөңгелеклер саўаш арбаларының дөңгелеклерине уқсайтуғын еди. Оның ҳәмме нәрсеси: оқлары, тоғыны, кегейи ҳәм гүпшеги қуйма еди. 34Ҳәр бир түбелдириктиң төрт мүйешинде түбелдирикке қатырылған төрт тирепберди бар еди. 35Түбелдириктиң үстинде ярым шығанақ бийикликте бир домалақ ҳалқа бар еди. Түбелдириктиң тирепбердилери менен тахталары түбелдирикке бириктирип исленген еди. 36Хирам тирепбердилер менен тахталарға сыйғанынша керублардың, арысланлардың, пальма ағашларының сүўретлерин, ал айналасына гүлшеңберлерди ойып салды. 37Усылайынша, ол он түбелдирик иследи. Олардың ҳәммесиниң қуйылыўы да, өлшеми де, көриниси де бирдей болды. 38Хирам он түбелдириктиң үстине қойыў ушын қоладан он ләген иследи. Ҳәр бир ләгенниң ени төрт шығанақ болып, оның ҳәр бирине қырық бат суў кететуғын еди. 39Түбелдириктиң бесеўин Үйдиң қубла тәрепине, бесеўин арқа тәрепине қойды. Ал ҳәўизди болса, Үйдиң оң тәрепине, яғный қубла-шығысына қойды. 40Буннан соң, Хирам күл салынатуғын ыдыслар, күл алатуғын белшелер ҳәм қан себетуғын табақлар соқты.

Солай етип, Хирам патша Сулайманның тапсырмасы бойынша Жаратқан Ийениң Үйи ушын ислеп атырған мына ислерин тамамлады:+
41еки өре, өрелердиң төбесине қойылатуғын еки төбелик, өрелердиң төбелерин орап турған еки тор, 42өрениң төбелигин жаўып турыў ушын арналған ҳәр бир тордағы еки қатар анар, яғный еки тордағы төрт жүз анар, 43он түбелдирик ҳәм түбелдирик үстине он ләген, 44ҳәўиз ҳәм ҳәўиздиң астындағы он еки буға, 45күл салынатуғын ыдыслар, күл алатуғын белшелер ҳәм қан себетуғын табақлар.

Хирамның патша Сулайманға Жаратқан Ийениң Үйи ушын ислеп берген ҳәмме нәрсеси жылтыратылған қоладан исленди. 46Патша буларды Иордан тегислигинде, Суккот пенен Саретан арасындағы саз ылайлы жерлерде қуйдырды+. 47Буйымлар соншелли көп болғанлықтан, Сулайман олар ушын кеткен қоланың өлшемин анықламады+.

48Сулайман Жаратқан Ийениң Үйи ушын төмендеги затларды: алтыннан исленген түтетки түтетилетуғын орынды, усынылған нанлар туратуғын столды,+
49ең төрги бөлмеге кирер аўызда, оң тәрепте туратуғын бес шыра қойғыш пенен шеп тәрепте туратуғын бес шыра қойғышты, гүллерди, шыраларды ҳәм пилик тазалайтуғын қысқышларды,+
50қырмаларды, пилик кескишлерди, қан себетуғын табақларды, түтетки салатуғын тостағанларды ҳәм шоқ салынатуғын ыдысларды, Ибадатхананың ең төрги бөлмесиниң, яғный Ең мухаддес бөлмениң ҳәм үлкен бөлмениң қапыларының топсаларын алтыннан ислетти+.

51Патша Сулайман Жаратқан Ийениң Үйине тийисли болған ислерди тамамлағаннан соң, әкеси Даўыттың атаған гүмис, алтын ҳәм басқа затларын әкелип, Үйдиң қазнасына қойды+.

8

Келисим сандығының алып келиниўи

8^1•Патша Сулайман Жаратқан Ийениң Келисим сандығын Даўыттың қаласы болған Сионнан алып келиў ушын Израилдың ақсақалларын, Израил халқының барлық урыў ҳәм әўлад басшыларын Ерусалимге шақырды+. 2Ҳәмме жетинши ай болған этаним айындағы байрам ўақтында Сулайман патшаның алдына жыйналды+. 3Израил ақсақалларының ҳәммеси жыйналғанда, руўханийлер Келисим сандығын жерден көтерип алды. 4Руўханийлер менен лебийлилер Жаратқан Ийениң Келисим сандығын, Ушырасыў шатырын ҳәм шатырдағы ҳәмме мухаддес буйымларды тасыды. 5Патша Сулайман ҳәм оның жанындағы пүткил Израил жәмийети Келисим сандығының алдында, сан-санақсыз қой ҳәм буғаларды қурбанлыққа шалды. 6Руўханийлер Жаратқан Ийениң Келисим сандығын Үйдиң ең төрине, Ең мухаддес бөлмеге киргизип, керублардың қанатларының астындағы өз орнына қойды+. 7Керублардың қанатлары сандықтың үсти бойлап созылып, сандықты да, оның сырықларын да жаўып турды+. 8Сырықлар жүдә узын болғанлықтан, олардың ушлары төрги бөлмениң алдындағы Мухаддес бөлмеден көринип туратуғын еди. Бирақ олар сырттан көринбейтуғын еди. Олар ҳәзир де сол жерде тур. 9Сандықтың ишинде Муўсаның Хореб таўында қойған еки тас тахтасынан басқа ҳеш нәрсе жоқ еди. Булар Мысыр жеринен шыққанда Жаратқан Ийениң израиллылар менен дүзген келисими жазылған тас тахталар еди+.

10Руўханийлер Мухаддес бөлмеден шыққанда, бир булт Жаратқан Ийениң Үйин толтырды+. 11Бул булт себепли руўханийлер хызметин даўам еттире алмады. Себеби Жаратқан Ийениң салтанаты Үйди толтырып турған еди. 12Сонда Сулайман былай деди:

– Жаратқан Ийе! Сен: «Қойыў бултлар ишинде мәкан қурыўды қәлеймен», – деп айтқан едиң+. 13Мен Сен ушын салтанатлы бир Үй, мәңгиге жасайтуғын бир қоныс қурдым.

Сулайманның халыққа айтқан сөзлери

14•Патша бурылып, тик аяқта турған пүткил Израил жәмийетине пәтия берди+. 15Соңынан патша былай деди:

– Әкем Даўытқа Өз аўзы менен айтқан сөзлерин Өз қоллары менен орынлаған Израилдың Қудайы Жаратқан Ийеге алғыслар болсын! Ол былай деген еди: 16«Халқым Израилды Мысырдан алып шыққан күннен бери Өзимниң атыма арнап бир Үй қурыў ушын, Израил урыўларына тийисли қалалардың ҳеш бирин таңламадым. Ал халқым Израилды басқарыў ушын Даўытты таңладым»+. 17Әкем Даўыттың жүрегинде Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң атына арнап Үй қурыў қәлеўи бар еди+. 18Бирақ Жаратқан Ийе әкем Даўытқа: «Мениң атыма арнап Үй қурыўды нийет етипсең. Бул жақсы нийет. 19Деген менен, Мениң атыма арнап бул Үйди сен емес, ал сениң бел балаң қурады», – деди+. 20Жаратқан Ийе берген сөзин орынлады. Жаратқан Ийениң айтқанындай, әкем Даўыттан соң Израил тахтына мен отырдым ҳәм Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң атына арнап Үй қурдым+. 21Усы Үйдиң ишинде мен Жаратқан Ийениң Келисим сандығын қоятуғын бир орын таярладым. Ата-бабаларымызды Мысырдан алып шыққанда, Жаратқан Ийениң олар менен дүзген келисими усы сандықтың ишинде тур.

Сулайманның дуўасы

22•Сулайман Жаратқан Ийеге арналған қурбанлық орынның алдында, пүткил Израил жәмийетиниң қарсысында турып, қолларын көклерге жайып былай деди:+

23– Жаратқан Ийе, Израилдың Қудайы! Көкте де, жерде де Саған тең келетуғын қудай жоқ. Сен Өзиңе шын жүректен бойсынып жүрген қулларың менен дүзген келисимиңе садық қалып, оларға мийримиңди көрсетесең+. 24Сен Өз қулыңа, әкем Даўытқа Өз аўзың менен айтқан сөзлериңди бүгин Өз қолларың менен иске асырдың.

25Жаратқан Ийе, Израилдың Қудайы! Енди әкем Даўытқа берген мына сөзиңниң де орынланыўын қәлеймен. Сен оған: «Егер урпақларың да саған уқсап, Мениң алдымда өз жолларынан адаспай жүрсе, сениң урпағыңнан Израил тахтында отыратуғын ер адамның изи үзилмейди», – деген едиң+. 26Израилдың Қудайы, енди Өз қулың, әкем Даўытқа берген сөзиңди орынлай гөр!+

27Ырасында да, Қудай жер бетинде жасар ма еди? Сен көклерге, көклердиң көклерине де сыймайсаң. Оның алдында мен қурған мына Үй не болыпты?!+
28Солай болса да, Қудайым Жаратқан Ийе, қулыңның дуўаларын ҳәм өтинишлерин еситип, бүгин оның жалбарыныўларына ҳәм дуўасына қулақ сал. 29Көзлериң күни-түни: «Мениң атым сол жерде болады», – деп Өзиң айтқан Үйде болсын ҳәм қулыңның сол жерге қарап еткен дуўасын есит+. 30Усы жерге қарап дуўа еткенинде, қулыңның ҳәм халқың Израилдың жалбарыныўларын есите гөр. Көклердеги Өз мәканыңнан оларға қулақ тутып, оларды кешире гөр.

31Егер биреў өз жақынына қарсы гүна ислеўде айыпланса ҳәм оннан ант ишиў талап етилсе, ол келип, усы Үйдеги Сениң қурбанлық орның алдында ант ишсе,+
32Сен оларға көклерден қулақ салып, қулларыңды Өзиң ҳүким ете гөр. Жазықлыны исине сай жазалап, жазықсызды әдиллигине сай ақлай гөр.

33Егер халқың Израил Сениң алдыңда гүна ислегени ушын душпанларынан жеңилсе ҳәм қайтадан Саған жүз бурып, атыңды тән алса ҳәм усы Үйде дуўа етип, Саған жалбарынса,+
34онда Сен оларға көклерден қулақ салып, Өз халқың Израилдың гүналарын кешире гөр ҳәм оларды ата-бабаларына Өзиң берген жерге қайтара гөр.

35Олар Саған қарсы гүна ислегени ушын аспан жабылып, жаўын жаўмағанда, олар усы жерге қарап дуўа етсе, атыңды тән алса ҳәм Сен оларды жазалағаныңда, гүналарынан жүз бурса,+
36онда Сен оларға көклерден қулақ салып, қулларыңның ҳәм халқың Израилдың гүналарын кешире гөр, оларға жүриўи тийис болған туўры жолды көрсет ҳәм халқыңа мүлик етип берген жериңе жаўын жаўдыра гөр+.

37Егер елде ашлық болса, иллет пайда болса, егинлер қуўраса, кеселленсе, шегиртке ҳәм қурт қапласа, душпанлар келип, өз қалаларының биринде қамал қылса, қандай да бир апатшылық басына түссе ямаса иллет тарқаса,+
38сонда бир адам ямаса пүткил халқың Израил дуўа етип, жалбарынса, ҳәр бир адам өзиниң басына түскен апатшылықты сезип, усы Үйге қарай қолларын жайса, 39Сен көклердеги Өз мәканыңнан оларға қулақ сала гөр ҳәм оларды кеширип, ислеген ислерине қарай жуўап бере гөр. Себеби адам баласының жүрегинде не барын тек Сен ғана билесең+. 40Олар Өзиң ата-бабаларымызға берген бул жерде өмир бойы Сеннен қорқып жасасын.

41Егер халқың Израилдан болмаған жат жерли адам Сениң атың себепли узақ елден келсе,+
42Сениң уллы атың, қүдиретли қолың ҳәм Өз халқыңа қол созғаның ҳаққында еситип, усы Үйге келип дуўа етсе, 43көклердеги Өз мәканыңнан оған қулақ салып, сорағанларын бере гөр. Солай етип, дүньядағы барлық халықлар халқың Израил сыяқлы Сениң атыңды билип, Сеннен қорқсын ҳәм мен қурдырған усы Үйдиң Саған сыйынатуғын орын екенин билсин.

44Егер халқың Сен жиберген жол бойынша душпанларына қарсы саўашқа шықса ҳәм Сен таңлап алған қала менен Сениң атыңа арнап мен қурған усы Үйге қарап Саған, яғный Жаратқан Ийеге дуўа етсе, 45көклерден олардың дуўаларына ҳәм жалбарыныўларына қулақ сала гөр ҳәм оларға жәрдем бере гөр.

46Егер олар Саған қарсы гүна ислесе, себеби гүна ислемеген бирде бир адам жоқ, Сен ғәзепленип, оларды душпанға тәслим етсең ҳәм душпан оларды тутқын етип, өзиниң жақын ямаса узақ бир елине алып кетсе,+
47олар да тутқын болған елде жүрип, есин жыйып алғаннан кейин тәўбеге келип: «Гүна иследик, нызамсызлық қылдық, айыпдармыз», – деп жалбарынса,+
48олар өзлерин тутқын қылған душпан елинде жүрип, шын жүректен ҳәм жан-тәни менен Саған жүз бурса, өзлериниң ата-бабаларына берген жерине, Сен таңлап алған қалаға ҳәм Сениң атыңа арнап мен қурған Үйге қарап дуўа етсе,+
49көклердеги Өз мәканыңнан олардың дуўа ҳәм жалбарыныўларына қулақ сала гөр ҳәм оларды қутқара гөр. 50Сениң көз алдыңда гүна ислеген халқыңды, олардың Саған қарсы ислеген барлық гүналарын кешире гөр. Оларды тутқын еткенлердиң оларға реҳимли болыўы ушын, оларды тутқын еткенлерге инсап бере гөр+. 51Себеби олар Мысырдан, темир ошақ ишинен Өзиң алып шыққан Өз халқың ҳәм Өз мийрасың+.

52Көзлериң мениң ҳәм халқың Израилдың жалбарыныўларында болсын. Саған жалбарынғанда бәрқулла оларды еситип, жуўап бере гөр. 53Себеби, Қудай Ийе! Сен ата-бабаларымызды Мысырдан алып шыққаныңда қулың Муўсаға айтқаныңдай, пүткил дүнья халықлары арасынан оларды Өзиңе мийрас етип ажыратып алдың+.

54Сулайман Жаратқан Ийеге дуўа етиўин ҳәм жалбарыныўларын тамамлағаннан соң, Жаратқан Ийениң қурбанлық орны жанынан, қолларын көклерге жайыўы менен диз шөккен жерден турды+. 55Ол тик турып, қатты даўыс пенен пүткил Израил жәмийетине былай деп пәтия берди:

56– Өз сөзинде турып, халқы Израилға тынышлық берген Жаратқан Ийеге алғыслар болсын! Оның қулы Муўса арқалы айтқан ийгиликли сөзлериниң ҳеш бири орынланбай қалмады+. 57Қудайымыз Жаратқан Ийе ата-бабаларымыз бенен бирге болғаны сыяқлы, бизлер менен де бирге болсын, бизлерди тәрк етпесин ҳәм таслап кетпесин. 58Өзиниң жолларынан жүриўимиз, ата-бабаларымызға берген буйрықларына, қағыйдаларына ҳәм нызамларына бойсынып жасаўымыз ушын, бизлердиң жүреклеримизди Өзине қаратсын+. 59Аўа, Жаратқан Ийе алдында жалбарынып айтқан бул сөзлерим күни-түни Қудайымыз Жаратқан Ийениң ядында болып, бул қулының ҳәм халқы Израилдың күнделикли мүтәжликлерин берип турсын. 60Солай етип, барлық халықлар Жаратқан Ийениң Қудай екенин ҳәм Оннан басқа қудай жоқ екенин билип қойсын+. 61Бүгингидей, Оның қағыйдалары бойынша жасаў ҳәм буйрықларын орынлаў ушын, жүрегиңизди Қудайымыз Жаратқан Ийеге толық бағышлаңлар.

Үйдиң бағышланыўы

62•Соңынан патша ҳәм пүткил Израил халқы Жаратқан Ийеге арнап қурбанлық шалды. 63Сулайман жигирма еки мың бас буға ҳәм бир жүз жигирма мың бас қойды Жаратқан Ийеге арнап, татыўлық қурбанлығы ушын шалды. Солай етип, патша ҳәм пүткил Израил халқы Жаратқан Ийениң Үйин бағышлады. 64Усы күни патша Жаратқан Ийениң Үйиниң алдындағы ҳәўлиниң ортанғы бөлегин де мухаддес қылып айырып, жандырылатуғын қурбанлықларды, ғәлле садақаларын ҳәм татыўлық қурбанлықларының майларын сол жерде берди. Өйткени Жаратқан Ийениң алдындағы қоладан исленген қурбанлық орынға жағылатуғын қурбанлықлар, ғәлле садақалары ҳәм татыўлық қурбанлықларының майлары сыймай кетти+.

65Сонда Сулайман ҳәм үлкен жәмийет – Лебо-Хаматтан Мысыр шегарасындағы сайға дейинги жерлерден келген пүткил Израил халқы Қудайымыз Жаратқан Ийениң алдында еки ҳәпте, улыўма он төрт күн байрамлады+. 66Жети күнлик байрам тамам болғаннан кейин, сегизинши күни Сулайман халыққа рухсат берди. Олар да патшаға пәтия берип, Жаратқан Ийениң қулы Даўытқа ҳәм халқы Израилға ислеген жақсылықлары ушын кеўли толып, қуўаныш пенен үйлерине қайтты.

9

Жаратқан Ийениң Сулайманға және көриниўи

9^1•Сулайман Жаратқан Ийениң Үйин ҳәм өзиниң сарайын салып, нийетлеген исиниң ҳәммесин тамамлағаннан соң, 2Гибонда көрингени сыяқлы, Жаратқан Ийе оған және көринди+. 3Ол Сулайманға былай деди:

– Мен сениң дуўаларыңды ҳәм жалбарыныўларыңды еситтим. Атымның мәңгиге сол жерде болыўы ушын, сен Маған арнап қурған мына Үйди мухаддес қылдым. Мениң көзлерим ҳәм жүрегим бәрқулла сол жерде болады+.

4Саған келсек, әкең Даўыт сыяқлы Мениң алдымда ҳадал жүрек ҳәм әдиллик пенен жүрсең, барлық буйрықларымды орынлап, қағыйда ҳәм нызамларыма бойсынып жасасаң,+
5онда: «Израил тахтынан сениң урпағыңның изи үзилмейди» – деп әкең Даўытқа берген сөзимде турып, Израил ели үстинен сениң патшалығыңды мәңгиге туратуғын қыламан+.

6Бирақ егер сен ҳәм сениң урпақларың Меннен жүз бурып, сизлерге берген буйрық ҳәм қағыйдаларыма бойсынбай, кетип қалсаңыз ҳәм басқа қудайларға хызмет етип, оларға табынсаңыз, 7онда Мен Израилды Өзим берген жерден шығарып таслайман ҳәм Өз атым ушын мухаддес қылған мына Үйди тәрк етемен. Сонда Израил пүткил халықлар арасында әпсанаға айланып, масқара болады+. 8Ал мына көркем Үй қарабақанаға айланады. Сонда оның жанынан өтип баратырған ҳәр бир адамның жүреги суўлап, жаны түршигип: «Жаратқан Ийе бул елди ҳәм мына Үйди не ушын бул аўҳалға салды екен?» – деп сорайтуғын болады+. 9Кейин олар: «Израил халқы ата-бабаларын Мысырдан алып шыққан Қудайы Жаратқан Ийени тәрк етип, басқа қудайларға жабысып алды ҳәм оларға табынып, хызмет етти. Сонлықтан Жаратқан Ийе оларды усы апатшылыққа дуўшар етти», – дейди.

Сулайманның питим дүзиўи

10•Сулайман еки имаратты: Жаратқан Ийениң Үйи менен өзиниң сарайын жигирма жылда питкерди+. 11Бул ислер ушын Тир патшасы Хирам Сулайманға керегинше кедр менен сәрўи ағашларын ҳәм алтын жеткерип берди. Сол себепли Сулайман Хирамға Галила үлкесиндеги жигирма қаланы берди. 12Бирақ Хирам Тирден келип, Сулайманның өзине берген қалаларын көргенде, бул қалалар оған унамады. 13Сонда Хирам Сулайманға:

– Туўысқаным, маған берген қалаларың қандай қалалар өзи? – деди ҳәм бул жерди Кабул[*] деп атады. Олар ҳәзир де солай аталады. 14Хирам Сулайман патшаға бир жүз жигирма талант[*] алтын жиберген еди.

15Патша Сулайман Жаратқан Ийениң Үйин, өзиниң сарайын, Миллоны, Ерусалимниң дийўалларын, Хасор, Мегиддо ҳәм Гезер қалаларын қурдырыў ушын мәрдикарға адам жыйнаған еди+. 16Гезер қаласын Мысыр патшасы фараон қолға алып, өртеп жиберген еди. Ал сол жерде жасап атырған қананлыларды болса, қырып таслап, қаланы Сулайманға ҳаяллыққа берген қызына еншиге берген еди+. 17Сол себепли Сулайман Гезер қаласын қайта қурған еди. Ол және төменги Бейт-Хоронды,+
18Баалатты ҳәм Яҳуда жериндеги шөлдеги Тамарды[*], 19өзине тийисли пүткил телеклери бар қалаларды, саўаш арбалары менен атлары туратуғын қалаларды қайта қурып, беккемледи. Буннан тысқары, Сулайман Ерусалимде, Лебанон таўларында ҳәм қол астындағы ҳәмме қалаларда қәлеген нәрселерин қурды+.

20Үлкеде Израил халқынан болмаған халықлар: амор, хет, периз, хиў ҳәм ебус халықлары қалып кеткен еди. 21Израил халқы оларды толық жоқ қыла алмаған еди. Сулайман бул халықлардың урпақларын мәрдикарға алып, қул етти. Бул ҳәзир де даўам етпекте. 22Бирақ Сулайман Израил халқының биреўин де қара жумысқа салмады. Оларды әскер, хызметкер, басшы, әскербасы, арбалы әскерлердиң басшысы етип қойды+. 23Сулайман жүргизип атырған ислердиң басында жумыс ислеп атырған халықты басқарып турған бес жүз елиў қадағалаўшы басшы бар еди.

24Фараонның қызы Даўыттың қаласынан Сулайманның өзи ушын қурдырған сарайына көшип өткеннен соң, Сулайман Миллоны салдырды+.

25Сулайман Жаратқан Ийе ушын арнап қурдырған қурбанлық орында жылына үш рет жандырылатуғын қурбанлықлар ҳәм татыўлық қурбанлықларын беретуғын ҳәм соның менен бирге Жаратқан Ийениң алдында түтетки түтететуғын еди. Солай етип, ол Үйдиң қурылысын тамамлады.

26Патша Сулайман Эдом жеринде, Қызыл теңиз жағасында жайласқан Элат жанындағы Эсион-Геберде кемелер соқтырды+. 27Хирам теңизди жақсы билетуғын кемешилерин Сулайманның адамлары менен бирге кемеде Офирге жиберди+. 28Олар Офирге барып, патша Сулайманға төрт жүз жигирма талант алтын әкелип берди+.

10

Шеба ҳаял патшасының Сулайманға келиўи

10^1•Шеба[*] ҳаял патшасы Жаратқан Ийениң аты себепли Сулайманның арттырған даңқы туўралы еситип, оны жумбақлар менен сынаў ушын келди+. 2Ол хош ийисли затлар, көп муғдарда алтын ҳәм қымбатбаҳа таслар жүкленген үлкен бир кәрўанды баслап, бир қанша адамлары менен Ерусалимге келди ҳәм кеўлинде бар болған ҳәмме нәрсесин Сулайман менен бөлисти+. 3Сулайман ҳаял патшаның ҳәмме сораўларына жуўап берди. Сораўларда патша түсиндире алмастай ҳеш нәрсе жоқ еди. 4Шеба ҳаял патшасы Сулайманның даналығын, ол қурдырған сарайды көрди. 5Ол және патшаның дастурханындағы тағамларын, ўәзирлериниң отырыс-турысын, хызметшилериниң хызметин ҳәм олардың кийимлерин, шарап қуйыўшыларын ҳәм оның Жаратқан Ийениң Үйинде берген жандырылатуғын қурбанлықларын көргенде, артық өзин услап тура алмады.

6Ол патшаға былай деди:

– Сизиң ислериңиз ҳәм даналығыңыз ҳаққында өз елимде еситкенлерим ырас екен. 7Бирақ мен келип, өз көзлерим менен көрмегенше сол сөзлерге инанбаған едим. Маған булардың ярымын да айтпаған екен. Сизиң даналығыңыз ҳәм байлығыңыз еситкенимнен де артық екен. 8Сизиң адамларыңыз ҳәм хызметшилериңиз қаншелли бахытлы! Олар бәрқулла алдыңызда турып, даналығыңызды тыңлай алады. 9Сизге кеўли толып, сизди Израил тахтына отырғызған Қудайыңыз Жаратқан Ийеге алғыслар болсын! Жаратқан Ийе мәңгиге Израилды сүйгенлиги себепли, әдалатты ҳәм туўрылықты жүзеге асырыўыңыз ушын сизди патша етип қойды+.

10Шеба ҳаял патшасы патшаға бир жүз жигирма талант алтын, жүдә көп муғдарда хош ийисли затлар ҳәм қымбатбаҳа таслар саўға етти. Шеба ҳаял патшасының патша Сулайманға саўға еткениндей дәрежеде көп хош ийисли затлар буннан кейин ҳеш қашан алып келинген емес.

11Хирамның Офирден алтын алып келген кемелери де сол жерден жүдә көп муғдарда сапалы арша ағашларын ҳәм қымбатбаҳа таслар алып келди+. 12Патша сапалы арша ағашларынан Жаратқан Ийениң Үйи ҳәм өзиниң сарайы ушын тирепбердилер, қосықшылар ушын лира[*] ҳәм арфа саз әсбапларын ислетти. Бүгинге дейин ондай дәрежеде көп сапалы арша ағашы әкелинбеген де, буны ҳеш ким көрмеген де еди.

13Сулайман Шеба ҳаял патшасына кеўлинен шыққан бир қанша саўғаларын берди. Буннан тысқары, ол ҳаял патшаға сораған ҳәм қәлеген нәрселериниң ҳәммесин берди. Буннан кейин, ҳаял патша адамлары менен бирге өз елине қайтып кетти.

Сулайман патшаның байлығы

14•Ҳәр жылы Сулайманға келип туратуғын алтынның муғдары алты жүз алпыс алты талант еди. 15Усақлап сатыўшылардан, саўдагерлердиң саўдасынан ҳәм Арабстанның барлық патшалары менен Израил үлкелериниң ҳәкимлеринен келип түсетуғын алтынлар буған кирмейтуғын еди.

16Патша Сулайман еки жүз үлкен қалқан ислетип, оларды алтын менен қаплатты. Ҳәр бир қалқанға алты жүз шекел[*] алтын жумсалды. 17Және алтыннан ҳәр бири үш мина[*] келетуғын үш жүз кишкене қалқан ислетти. Патша бул қалқанларды Лебанон тоғайы деп аталатуғын имаратқа қойды+.

18Ол және пилдиң сүйегинен үлкен тахт ислетип, оны сап алтын менен қаплатты. 19Тахттың алты басқалдағы бар еди. Тахттың сүйенгишиниң бас бети домалақ болып, отырғышының еки тәрепинде шығанақ қойғышы ҳәм оның жанында еки арысланның мүсини тур еди. 20Тахттың алты басқалдағының ҳәр бириниң еки тәрепинде бир-бирден он еки арысланның мүсини тур еди. Ҳеш бир патшалықта бундай нәрсе жоқ еди. 21Патша Сулайманның ишимлик ишетуғын ыдыслары алтыннан исленди. Лебанон тоғайы деп аталатуғын имараттағы ҳәмме ыдыслар да алтыннан исленген болып, ҳеш гүмис қолланылмаған еди. Себеби Сулайманның ўақтында гүмис қәдирсиз болып қалған еди+. 22Теңизде Хирамның кемелериниң жанында Сулайманның да үлкен саўда кемелери бар еди. Бул кемелер үш жылда бир рет алтын, гүмис, пил сүйеги, маймыллар ҳәм таўыс қусларын алып келетуғын еди+.

23Патша Сулайман байлықта ҳәм даналықта дүньяның барлық патшаларынан үстин болды+. 24Қудайдың Сулайманға берген даналығын тыңлаў ушын, пүткил дүнья оны көриўге қуштар еди+. 25Оны көриўге келгенлердиң ҳәр бири ҳәр жылы саўға ушын гүмис ҳәм алтын ыдыслар, кийимлер, қурал-жарақлар, хош ийисли затлар, ат ҳәм ғашырлар алып келип турды.

26Сулайман саўаш арбалары менен атларды жыйнады. Оның бир мың төрт жүз саўаш арбасы ҳәм он еки мың аты бар еди. Олардың бир бөлегин саўаш арбалары ушын ажыратылған қалаларға, бир бөлегин өзиниң жанына, Ерусалимге жайластырды+. 27Патша Ерусалимде гүмисти әпиўайы тасларға тең қылып қойды. Ал кедр ағашы жүдә көп болғанлықтан, батыстағы таў етеклеринде өсетуғын жабайы әнжир ағашына тең болып қалды. 28Сулайманның атлары Мысыр менен Қуўеден алып келинди. Патшаның саўдагерлери атларды Қуўеден сатып алатуғын еди+. 29Мысырдан ҳәр бир саўаш арбасы алты жүз шекел гүмиске, ал ҳәр бир ат бир жүз елиў шекел гүмиске сатып әкелинип, олар патша саўдагерлери арқалы пүткил Хет ҳәм Арам патшаларына сатылатуғын еди.

11

Сулайманның Қудайдан узақласыўы

11^1Сулайман фараонның қызынан басқа моаб, аммон, эдом, хет халықларынан ҳәм сидонлылардан болған шет елли ҳаялларды сүйди. 2Жаратқан Ийе Израил халқына усы халықлар туўралы: «Сизлердиң жүрегиңизди өзлериниң қудайларына аўдырмаўы ушын, олардан қыз алып, қыз бериспеўиңиз керек», – деген еди. Деген менен, Сулайман бул ҳаялларға сүйиспеншилик пенен байланды+. 3Сулайманның патша қызларынан болған жети жүз ҳаялы ҳәм үш жүз тоқалы бар еди. Ҳаяллары Сулайманды жолдан шығарды. 4Қартайған шағында, олар Сулайманның жүрегин басқа қудайларға аўдырды. Сулайман жүрегин толығы менен Қудайы Жаратқан Ийеге бағышлаған әкеси Даўытқа уқсамады+. 5Ол сидонлылардың ҳаял қудайы Аштартаға ҳәм аммонлардың жеркенишли буты Милкомға[*] ере баслады+. 6Солай етип, Сулайман Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди иследи. Ол әкеси Даўытқа уқсамады ҳәм өзин Жаратқан Ийеге толық бағышламады. 7Сулайман Ерусалимниң шығысындағы бир төбеге моаб халқының жеркенишли қудайы Кемошқа ҳәм аммон халқының жеркенишли қудайы Молохқа арнап сыйыныў орнын қурды+. 8Ол өз қудайларына арнап түтетки түтетип, қурбанлықлар беретуғын шет елли ҳаялларының ҳәммеси ушын усылай иследи.

9Жаратқан Ийениң Сулайманға ғәзеби келди. Себеби ол Израилдың Қудайы Жаратқан Ийеден жүз бурған еди.

Бурын Жаратқан Ийе Сулайманға еки рет көринип:+
10«Басқа қудайлардың изине ерме», – деп буйырған еди. Бирақ Сулайман Жаратқан Ийениң буйрығына бойсынбады+. 11Сонда Жаратқан Ийе Сулайманға былай деди:

– Усылай етип, сен Мениң өзиң менен дүзген келисимиме ҳәм Мен буйырған қағыйдаларыма бойсынбағаның ушын, патшалықты сеннен тартып алып, қулларыңның бирине беремен+. 12Бирақ әкең Даўыттың ҳүрмети ушын, Мен буны сениң дәўириңде ислемеймен. Ал улыңның қолынан патшалықты тартып аламан. 13Бирақ улыңның қолынан пүткил патшалықты тартып алмайман. Қулым Даўыттың ҳәм Өзим таңлап алған қалам Ерусалимниң ҳүрмети ушын, улыңа бир урыўды қалдыраман+.

Сулайманның душпанлары

14Солай етип, Жаратқан Ийе Эдом патшаларының нәсилинен болған эдомлы Ҳададты Сулайманға душпан қылып, оған қарсы көтерди. 15Даўыт эдомлылар менен урыс алып барғанда, оның сәркәрдасы Иоаб өлгенлерди көмиў ушын келди ҳәм Эдомдағы еркеклердиң ҳәммесин қырып таслады+. 16Иоаб ҳәм пүткил израиллы әскерлер Эдомдағы еркек затының ҳәммесин қырып таслайман дегенше, сол жерде алты ай қалып кетти. 17Бирақ сол ўақытта кишкене бала болған Ҳадад әкесине хызмет еткен базы эдомлылар менен бирге Мысырға қарай қашып кетти. 18Олар Мидяннан шығып, Паранға барды ҳәм ол жерден базы паранлыларды қосып алып, Мысырға, фараонға барды. Фараон Ҳададқа үй ҳәм жер берди, оны азық-аўқат пенен тәмийинледи+. 19Ҳадад фараонның кеўлинен шықты. Фараон Ҳададты өз ҳаялының, ханбийке Тахпенестиң сиңлисине үйлендирди. 20Тахпенестиң сиңлиси Ҳададқа Генубат атлы ул туўып берди. Тахпенес Генубатты фараонның үйинде өсирди. Ол фараонның балалары менен бирге өсти. 21Ҳадад Мысырда жүрген ўақытта Даўыттың ҳәм оның сәркәрдасы Иоабтың өлгени туўралы еситти. Ол фараонға:

– Рухсат берсеңиз, өз елиме қайтайын, – деди.

22Фараон оған:

– Өз елиме кетемен дейтуғындай, бул жерде бир нәрседен кемшилигиң бар ма? – деп сорады.

Ҳадад оған жуўап берип:

– Ҳасла, бирақ өтинемен, қайтыўыма рухсат бериң, – деди.

23Қудай және бир душпанды, яғный өз ҳүкимдарынан, Соба патшасы Ҳададезерден қашқан Эляда улы Резонды Сулайманға қарсы көтерди+. 24Даўыт собалыларды қырып таслағаннан соң, Резон жанына қарақшыларды топлап, оларға басшы болған еди. Бул адамлар Дамаскке кетип, сол жерде қалған ҳәм Дамаскте ҳүкимдарлықты қолға киргизген еди+. 25Резон да Сулайманның өмири даўамында Израилға душпан болып келди. Ол Арамда патшалық етти ҳәм Ҳадад ислеген жаманлықларға қоса, ол да Израилға жаманлық ислеп келди.

Яробамның Сулайманға қарсы көтерилиўи

26Және, Сулайманның хызметкерлеринен бири Эфрайым урыўынан середалы Набат улы Яробам патшаға қарсы бас көтерди. Оның анасы Серуа деген бир жесир ҳаял еди. 27Яробамның патшаға қарсы шығыўының себеби мынаў еди: Сулайман Миллоны қурдырып, әкеси Даўыттың қаласының дийўалындағы жарықларды питетти+. 28Яробам мәрт адам еди. Сулайман бул жигиттиң қәбилетли екенин көргенде, оны Юсуптиң урпақларынан алынған пүткил мәрдикаршылар үстинен бақлаўшы етип қойды.

29Бир күни Яробам Ерусалимнен сыртқа шыққанда, шилолы пайғамбар Ахия оны жолда қарсы алды. Ахияның үстинде таза кийим бар еди. Қала сыртындағы далада олардан басқа ҳеш ким жоқ еди+. 30Ахия үстиндеги таза кийимди шешти де, оны жыртып, оны он еки бөлекке бөлди+. 31Кейин Яробамға:

– Он бөлегин өзиңе ал, себеби Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: «Мен Сулайманның қолынан патшалықты тартып аламан ҳәм он урыўды саған беремен+. 32Бирақ қулым Даўыттың ҳүрмети ҳәм Израилдың пүткил урыўлары арасынан таңлап алған қалам Ерусалим ушын бир урыўды оған қалдыраман. 33Себеби Сулайман[*] Меннен жүз бурып, сидонлылардың ҳаял қудайы Аштартаға, моаблардың қудайы Кемошқа ҳәм аммонлардың қудайы Милкомға табынып кетти. Ол Мениң нәзеримде дурыс болған ислерди ислеп, қағыйдаларыма ҳәм нызамларыма бойсынып жасаған әкеси Даўытқа уқсамады ҳәм Мениң жолларымнан жүрмеди+. 34Деген менен, буйрықларыма ҳәм қағыйдаларыма бойсынып жасаған, таңлап алған қулым Даўыттың ҳүрмети ушын, пүткил патшалықты Сулайманның өзиниң қолынан тартып алмайман. Оны өмириниң ақырына шекем ҳүкимдар етип қояман. 35Бирақ патшалықты оның улының қолынан тартып алып, он урыўды Яробам, саған беремен. 36Ал Мениң алдымда, атымның сол жерде болыўы ушын Өзиме таңлап алған қалам Ерусалимде қулым Даўыттың шырағы мәңгиге сөнип қалмаўы ушын, Сулайманның улына бир урыўды беремен+. 37Саған келсек, Мен сени таңлап аламан, сен кеўлиң күсеген нәрселердиң ҳәммесиниң үстинен бийлик жүргизип, Израилға патша боласаң. 38Егер сен қулым Даўыт сыяқлы айтқанларымды орынлап, қағыйда ҳәм буйрықларыма бойсынып жасасаң, нәзеримде туўры болған ислерди ислеп, Мениң жолларым менен жүрсең, онда Мен сениң менен бирге боламан. Даўытқа ислегеним сыяқлы, сениң ушын да беккем бир урпақ – патшалар әўладын жаратып, Израилды саған беремен+. 39Сулайманның гүнасы себепли Даўыттың урпағын жазалайман, бирақ буны мәңгиге ислемеймен».

Сулайманның өлими

40Сулайман Яробамды өлтирмекши болды. Бирақ Яробам Мысырға, Мысыр патшасы Шишақтың жанына қашып кетип, Сулайманның өлимине шекем сол жерде жасады+.

41•Сулайманның басқа ислери ҳәм ол ислеген барлық ислер, оның даналықлары Сулайманның ислери китабында жазылған. 42Сулайман қырық жыл даўамында пүткил Израилды Ерусалимде турып басқарды. 43Сулайман өлип, ата-бабаларына қосылды ҳәм әкеси Даўыттың қаласына жерленди. Оның орнына улы Рехабам патша болды.

12

Израиллылардың Рехабамға қарсы көтерилиўи

12^1•Рехабам Шехемге кетти. Өйткени пүткил израиллылар Рехабамды патша етип қойыў ушын Шехемге топланған еди+. 2Патша Сулайманнан қашып, Мысырда жасап атырған Набат улы Яробам буны еситкенде, еле Мысырда еди+. 3Израиллылар Яробамды шақыртты. Сонда Яробам ҳәм пүткил Израил жәмийети Рехабамға келип:

4– Әкеңиз мойнымызға аўыр мойынтырық салған еди. Сиз әкеңиз жүклеген аўыр жүкти ҳәм ол салған мойынтырықты жеңиллетиң. Сонда сизге хызмет етемиз, – деди+.

5Рехабам оларға:

– Енди барып, үш күннен кейин қайтып келиңлер, – деди. Солай етип, халық тарқасты.

6Патша Рехабам әкеси Сулайманның көзиниң тирисинде оған хызмет еткен ақсақаллар менен ойласып:

– Мына халыққа не деп жуўап берейин, қандай мәсләҳәт бересизлер? – деп сорады.

7Ақсақаллар оған:

– Егер бүгин сиз бул халыққа қул болып, хызмет етсеңиз ҳәм оларға жуўап бергенде, жақсы сөзиңизди аямасаңыз, олар сизге бир өмир қул болады, – деп жуўап берди.

8Деген менен, Рехабам ақсақаллардың мәсләҳәтине қулақ аспай, өзи менен бирге өскен жас хызметшилери менен кеңесип, 9олардан:

– «Әкеңиздиң бизлерге салған мойынтырығын жеңиллетсеңиз», – деп атырған бул халыққа не деп жуўап берсем екен? Сизлер қандай мәсләҳәт бересиз? – деп сорады.

10Сонда өзи менен бирге өскен жас жигитлер оған былай деп жуўап берди:

– Сизге: «Әкеңиз мойнымызға аўыр мойынтырық салған еди, сиз оны жеңиллетсеңиз», – деп атырған халыққа: «Мениң шунатай бармағым әкемниң белинен де жуўанырақ. 11Әкем сизлерге аўыр мойынтырық салған болса, мен мойынтырығыңызды оннан да аўырлатаман. Әкем сизлерди қамшы менен жазалаған болса, мен сизлерди сым қосып өрилген қамшы менен жазалайман», – деп айтың.

12Патшаның: «Үш күннен кейин қайтып келиңлер», – деген сөзи бойынша, үшинши күни Яробам ҳәм пүткил халық Рехабамға келди. 13Патша ақсақаллардың өзине берген кеңесине қулақ аспай, халыққа қатал жуўап берди+. 14Ол жас жигитлердиң мәсләҳәти бойынша халыққа:

– Әкем сизлерге аўыр мойынтырық салған болса, мен мойынтырығыңызды оннан да аўырлатаман. Әкем сизлерди қамшы менен жазалаған болса, мен сизлерди сым қосып өрилген қамшы менен жазалайман, – деди. 15Патша халыққа қулақ салмады. Себеби Жаратқан Ийе шилолы Ахия арқалы Набат улы Яробамға айтқан сөзлерин орынлаў ушын усылай иследи+.

16Пүткил израиллылар патшаның өзлерине қулақ салмағанын көргенде, патшаға былай деп жуўап берди:

«Даўыт пенен бизиң не байланысымыз бар,

Ишайдың улында алатуғын үлесимиз де жоқ.

Ҳәй, Израил халқы, үйлериңизге қайтыңлар!

Ҳәй Даўыт, өз үйиң өзиңе ардана болсын!»

Усыларды айтып, израиллылар өз үйлерине қайтып кетти+.

17Бирақ Рехабам Яҳуда қалаларында жасайтуғын израиллыларға патшалық етиўин даўам етти. 18Патша Рехабам мәрдикарға алынғанлар үстинен қадағалаўшы Адонирамды Израил халқына жиберди. Халық оны тас боран қылып өлтирди. Сонда патша Рехабам тез саўаш арбасына минди де, Ерусалимге қашып кетти+. 19Сол күннен баслап ҳәзирге дейин, Израил халқы Даўыттың урпағына қарсы көтерилип келмекте. 20Пүткил израиллылар Яробамның Мысырдан қайтып келгенин еситкенде адам жиберип, оны өзлериниң жыйынына шақырды ҳәм пүткил Израил үстинен патша етип қойды. Яҳуда урыўынан басқа ҳеш бири Даўыттың урпағының қол астында қалмады+.

Шемаяның пайғамбаршылығы

21Сулайманның улы Рехабам Ерусалимге барды да, Израил урыўлары менен урысып, өз патшалығын қайтарып алыў ушын, пүткил Яҳуда ҳәм Бенямин урыўынан бир жүз сексен мың ағла жаўынгерди әскерликке топлады. 22Бирақ сол арада Қудайдың адамы болған Шемаяға Қудайдан мынадай сөз түсти:+

23– Яҳуда патшасы Сулайманның улы Рехабамға, пүткил Яҳуда, Бенямин урыўларына ҳәм сол жерде жасайтуғын басқа халықларға былай деп айт: 24«Жаратқан Ийе былай дейди: „Израиллыларға, өз туўысқанларыңызға қарсы урыс ашып, урысты басламаңлар. Ҳәр бириңиз өз үйиңизге қайтыңлар. Өйткени бул ислерди ислеп атырған Мен боламан“».

Жаратқан Ийениң бул сөзлерин еситкен халық Оның буйрығына бойсынып, үйлерине қайтты.

Бейт-Эл ҳәм Дандағы алтын бузаўлар

25Яробам Эфрайымның таўлы үлкесиндеги Шехем қаласын беккемлеп, сол жерде жасай баслады. Соңынан ол жерден кетип, Пенуел қаласына қорған салды+. 26Яробам ишинен: «Патшалық және Даўыттың урпақларына өтиўи мүмкин. 27Егер бул халық Ерусалимге, Жаратқан Ийениң Үйине қурбанлық бериў ушын бара берсе, жүреклери ҳүкимдарына, Яҳуда патшасы Рехабамға аўып кетер ҳәм мени өлтирип, патшасы Рехабам тәрепке өтип кетер», – деп ойлады+.

28Патша кеңесгөйлери менен кеңескеннен соң, алтыннан еки тананы ислетип, халыққа: «Ҳәй, Израил халқы, сыйыныў ушын енди Ерусалимге барыўыңыздың ҳәжети жоқ. Мине, сизлерди Мысырдан алып шыққан қудайларыңыз!» – деди+. 29Ол таналардың биреўин Бейт-Элге, екиншисин Дан қаласына қойды. 30Бул аўыр гүнаға алып келди. Себеби халық таналардың биреўине табыныў ушын, ҳәтте, Данға қарай кете баслады.

31Яробам сыйыныў орынларына бутханалар қурдырды ҳәм халық арасынан лебийлилерден болмаған адамларды руўханийлер етип қойды. 32Яробам сегизинши айдың он бесинши күни Яҳудадағы байрамға еликлеп бир байрам шөлкемлестирди. Ол Бейт-Элдеги қурбанлық орында өзи соқтырған таналарына атап қурбанлықлар берди ҳәм сол жерде өзи қурдырған сыйыныў орынларының руўханийлерин хызметке қойды. 33Ол өз қәлеўи менен белгилеп алған күни, сегизинши айдың он бесинши күни қурбанлықты жағып түтетиў ушын Бейт-Элде өзи қурдырған қурбанлық орынға барды. Сол күнди Израил урпақлары ушын байрам күни деп белгиледи.

13

Яҳудалы Қудайдың адамы

13^1Яробам қурбанлықты жағып түтетиў ушын қурбанлық орынның жанында турған ўақытта, Қудайдың адамы Жаратқан Ийениң буйрығы бойынша Яҳудадан Бейт-Элге келди+. 2Ол Жаратқан Ийениң буйрығы бойынша, қурбанлық орынға қарата былай деп бақырды:

– Қурбанлық орын, ҳәй, қурбанлық орын! Жаратқан Ийе былай дейди: «Даўыттың урпағынан Иошия деген бир ул дүньяға келеди. Ол қурбанлықты жағып түтетип, сыйыныў орынларында хызмет еткен руўханийлерди сениң үстиңде қурбанлыққа береди. Сениң үстиңде адамның сүйеклери жағылады»+.

3Сол күни Қудайдың адамы буның белгиси туўралы былай деди:

– Бул сөзлерди Жаратқан Ийениң айтқанлығын билдиретуғын белги мынаў: мына қурбанлық орын қақ айырылып, үстиндеги күл төгилип кетеди.

4Патша Яробам Қудайдың адамының Бейт-Элде қурбанлық орынға қарсы бақырып айтқан сөзлерин еситкенде, қолын қурбанлық орыннан алып, оған қарай созды да:

– Услаңлар оны! – деп бақырды. Сонда оның Қудайдың адамына қарай созған қолы сәррийип қатып, қыймылдамай қалды. 5Қудайдың адамының Жаратқан Ийениң сөзине муўапық айтқан белгиси бойынша, қурбанлық орын қақ айырылып, үстиндеги күл төгилди.

6Сол ўақытта патша Яробам Қудайдың адамына:

– Өтинемен, қолымның бурынғы ҳалына келиўи ушын, Қудайың Жаратқан Ийеге дуўа етип, Оннан реҳим етиўди сора, – деди. Қудайдың адамы Жаратқан Ийеге жалбарынғанда, патшаның қолы жазылып, бурынғы ҳалына келди+.

7Патша Қудайдың адамына:

– Мениң менен үйиме барып, аўқатланып, ҳәлленип ал, саған сыйлар берейин, – деди.

8Бирақ Қудайдың адамы оған:

– Байлығыңыздың ярымын берсеңиз де, мен сиз бенен бирге бармайман, бул жерден нан да жемеймен, суў да ишпеймен+. 9Себеби Жаратқан Ийе маған: «Ол жерде ҳеш нәрсе ишип-жеме ҳәм барған жолың менен қайтпа», – деп буйрық берди, – деп жуўап берди. 10Солай етип, Қудайдың адамы Бейт-Элге келген жолынан кери қайтпай, басқа жол менен кетти.

Бейт-элли ғарры пайғамбар

11Бейт-Элде жасайтуғын бир ғарры пайғамбар бар еди. Уллары келип, оған сол күни Қудайдың адамының Бейт-Элде ислеген ислери ҳәм патшаға айтқанлары ҳаққында әкесине айтып берди. 12Ғарры олардан:

– Қудайдың адамы қайсы жолдан кетти? – деп сорады. Уллары оған Яҳудадан келген Қудайдың адамының қайсы жолдан кеткенин көрсетти. 13Сонда ғарры улларына:

– Ешегимди ертлеңлер, – деди. Уллары ешегин ертлегеннен соң, ол ешекке минип, 14Қудайдың адамының изинен кетти. Оны теребинф ағашының астында отырған жеринен тапты ҳәм оннан:

– Яҳудадан келген Қудайдың адамы сенбисең? – деп сорады.

Сол адам:

– Аўа, мен, – деп жуўап берди.

15Ғарры пайғамбар оған:

– Жүр, мениң менен үйге барып, аўқат жеп кет, – деди.

16Қудайдың адамы оған:

– Жолымнан қайтып, сиз бенен кете алмайман. Бул жерде нан да жемеймен, суў да ишпеймен. 17Өйткени Жаратқан Ийе маған: «Ол жерде ҳеш нәрсе ишип-жеме ҳәм барған жолың менен қайтпа», – деп буйрық берди, – деп жуўап берди.

18Ғарры пайғамбар оған:

– Мен де сен сыяқлы бир пайғамбарман. Жаратқан Ийениң буйрығы бойынша бир периште келип, маған: «Оны қайтарып, үйиңе әкел. Ол нан жеп, суў ишип алсын», – деп айтты, – деди.

Бирақ ғарры пайғамбар Қудайдың адамын алдаған еди. 19Солай етип, Қудайдың адамы ғарры пайғамбар менен бирге изине қайтты ҳәм оның үйине барып, ишип-жеди. 20Олар еле дастурхан әтирапында отырғанда, Қудайдың адамын жолынан қайтарған пайғамбарға Жаратқан Ийеден сөз түсти. 21Ғарры пайғамбар Яҳудадан келген Қудайдың адамына былай деп бақырды:

– Жаратқан Ийе былай дейди: «Сен Мениң сөзиме бойсынбадың, Қудайың Жаратқан Ийениң өзиңе берген буйрығын орынламадың. 22Жолыңнан қайтып, саған ишип-жеме деген жеримде ишип-жедиң. Сонлықтан сениң денең ата-бабаларыңның қәбирине қосылмайды».

23Қудайдың адамы ишип-жеп болғаннан соң, ғарры пайғамбар оның ешегин ертлеп берди. 24Қудайдың адамы кетип баратырып, жолда бир арысланға тап болды, арыслан оны өлтирди. Ешек те, арыслан да созылып жатырған денениң жанында турған еди+. 25Жолдан өтип баратырғанлар жолда жатырған өликти ҳәм оның жанында турған арысланды көрди. Олар ғарры пайғамбар жасап атырған қалаға барып, көргенлерин айтып берди.

26Қудайдың адамын жолдан қайтарған ғарры пайғамбар буны еситкенде: «Жаратқан Ийениң сөзине бойсынбаған Қудайдың адамы сол болады. Сонлықтан Жаратқан Ийе Өз сөзи бойынша оған бир арысланды жиберди. Арыслан оны тилкимлеп өлтирди», – деди. 27Ол улларына:

– Ешегимди ертлеңлер, – деди. Олар ешекти ертледи.

28Ғарры кетип, жолда жатырған денени таўып алды. Ешек пенен арыслан еле денениң жанында турған екен. Арыслан денени де жемеген, ешекке де тиймеген еди. 29Ғарры пайғамбар Қудайдың адамының денесин көтерип алып, ешекке артты. Жоқлаў айтып жерлеў ушын, оны өз қаласына қайтарып алып келди. 30Соңынан ғарры марҳумды өзиниң қәбирине қойып: «Ўаҳ, баўырым!» – деп оған жоқлаў айтты. 31Қудайдың адамын жерлегеннен кейин, пайғамбар ғарры улларына былай деди:

– Өлгенимнен кейин, мени Қудайдың адамының қәбирине қойың, сүйеклеримди де оның сүйеклериниң жанына қойың. 32Себеби оның Бейт-Элдеги қурбанлық орын ҳәм Самария қалаларындағы барлық сыйыныў орынлары туўралы Жаратқан Ийениң буйрығы бойынша айтқан сөзлери сөзсиз орынланады.

Яробамның уллы гүнасы

33Бул ўақыядан кейин де, Яробам өзиниң жаман жолынан қайтпады. Ол халық арасынан қәлеген адамын сыйыныў орынларына руўханийлер етип қойыўын даўам етип, руўханий болыўды қәлеген ҳәр бир адамды хызметке тайынлады. 34Бул ислер Яробамның урпағының гүнаға батыўына ҳәм қырылып, жер бетинен жоқ болып кетиўине алып келди+.

14

Яробамның улының өлими

14^1Сол ўақытлары Яробамның улы Абия наўқасланып қалды. 2Сонда Яробам ҳаялына былай деди:

– Тур, мениң ҳаялым екениңди билмеўи ушын, кийимлериңди өзгертип ал да, Шилоға бар. Мениң усы халықтың патшасы болатуғыным туўралы алдын ала айтқан пайғамбар Ахия сол жерде жасайды+. 3Он шөрек, бир неше қытырлақ нан ҳәм бир гүзе пал алып, оған апар. Улымызға не болатуғынын ол саған айтады+.

4Ҳаялы Яробамның айтқанындай ислеп, Шилоға, Ахияның үйине кетти. Ахия қартайғанлықтан, көзи көрмейтуғын болып қалған еди. 5Жаратқан Ийе Ахияға: «Мине, Яробамның ҳаялы киятыр. Ол кеселге шалынған улына не болатуғынын сеннен сорамақшы. Сен оған мынадай-мынадай деп айт. Ол өзин басқа ҳаял етип көрсетиў ушын сыртқы көринисин өзгертип алған», – деди.

6Ахия қапыдан кирип киятырған ҳаялдың аяқ сестин еситкенде былай деди:

– Яробамның ҳаялы, ишке кир! Неге сыртқы көринисиңди өзгертип, басқаша кийинип алдың? Саған жаман хабарларым бар. 7Яробамға барып, былай деп айт: «Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: Мен сени халқым арасынан таңлап алып, Өз халқыма, израиллыларға ҳүкимдар етип қойдым+. 8Патшалықты Даўыттың урпағынан тартып алып, саған бердим. Бирақ сен қулым Даўытқа уқсамадың. Ол буйрықларыма бойсынды ҳәм Мениң нәзеримде дурыс болған ислерди ислеп, шын жүректен Мениң изимнен жүрди+. 9Сен өзиңнен алдын жасағанлардың ҳәммесинен де бетер жаманырақ жаманлықлар иследиң. Өзиңе басқа қудайлардың, яғный тана мүсинлерин соғып алып, Мениң ғәзебимди келтирдиң. Сен Меннен жүз бурдың+.

10Сол себепли Мен сениң хожалығыңды апатшылыққа ушыратып, Израилда сениң урпағыңнан болған пүткил еркек затын: қул болса да, азат адам болса да, ҳәммесин тезектиң түйирин де қалдырмай өртегендей етип өртеп, күлин көкке суўыраман+. 11Сениң хожалығыңнан қалада өлгенлери ийтлерге, далада өлгенлери көктеги қусларға жем болады». Буны Жаратқан Ийе айтты+.

12Сен енди үйиңе қайт. Қалаға аяғыңды басыўдан-ақ улың өледи. 13Пүткил Израил халқы жоқлаў айтып, оны жерлейди. Яробамның хожалығынан жалғыз ол ғана жерленеди. Себеби Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе Яробамның урпағынан жалғыз онда ғана Өзине унаған бир нәрселерди тапты+. 14Енди Жаратқан Ийе Өзи ушын Израилға бир патша қояды. Бул патша сол күни-ақ, аўа, ҳәзир-ақ Яробамның урпағын қырып таслайды+. 15Жаратқан Ийе Израил халқын жазалайды ҳәм ол суўда тербелип турған қамысқа уқсап қалады. Жаратқан Ийе оларды ата-бабаларына берген бул жақсы жерлерден қуўып шығарып, Евфрат дәрьясының арғы тәрепине шашыратып жибереди. Өйткени олар өзлерине кийели ағашларды ислеп алып, Жаратқан Ийениң ғәзебин келтирди+. 16Яробамның ислеген ҳәм Израилға ислеткен гүналары себепли Жаратқан Ийе Израилды тәрк етеди.

17Яробамның ҳаялы ол жерден шығып, Тирсаға келди. Ол үйине аяқ басар-баспастан, бала қайтыс болды. 18Пүткил израиллылар оны жерлеп, ол ушын аза тутты. Солай етип, Жаратқан Ийениң Өз қулы пайғамбар Ахия арқалы айтқан сөзи орынланды.

Яробамның өлими

19Яробамның басқа ислери, яғный, қалай урысқанлары ҳәм елди қалай басқарғаны Израил патшаларының жылнама китабында жазылған+. 20Яробам жигирма еки жыл патшалық етти. Ол өлип, ата-бабаларына қосылғаннан соң, оның орнына улы Надаб патша болды.

Яҳуда патшасы Рехабам

21•Сулайманның улы Рехабам Яҳудаға патша болғанда қырық бир жаста еди. Рехабам Жаратқан Ийе Өз атын орнатыў ушын Израилдың пүткил урыўлары арасынан таңлап алған қаласы Ерусалимде он жети жыл патшалық етти. Оның анасы аммон халқынан болып, аты Наама еди.

22Яҳудалылар Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди иследи. Олар ата-бабалары ислеген гүналардан да үлкенирек гүналар ислеп, Жаратқан Ийениң қызғанышлы ғәзебин оятты. 23Олар да арқа патшалық сыяқлы, өзлери ушын ҳәр бир бийик төбешикке ҳәм қойыў жапырақлы теректиң астына сыйыныў орынларын ислеп, кийели таслар менен кийели ағашлар орнатты. 24Ҳәтте, үлкедеги сыйыныў орынларында бузықшылық иси менен шуғылланатуғын еркеклер де болды. Яҳудалылар Жаратқан Ийениң бурын Израил халқының алдынан қуўған халықлары ислеген барлық жеркенишли ислерди иследи+.

25Рехабамның патшалығының бесинши жылында Мысыр патшасы Шишақ Ерусалимге ҳүжим жасады+. 26Ол Жаратқан Ийениң Үйиндеги ҳәм патша сарайындағы ғәзийнелерди тартып алып кетти. Ол ҳәмме нәрсени, Сулайман соқтырған алтын қалқанларды да алып кетти+. 27Соңынан патша Рехабам булардың орнына қоладан қалқанлар ислетти ҳәм оларды патша сарайының кирер аўзын қорғайтуғын сақшылардың басшыларына берди. 28Патша Жаратқан Ийениң Үйине ҳәр барғанда, сақшылар бул қалқанларды алып жүретуғын, соңынан және сақшылардың бөлмесине апарып қоятуғын еди.

29Рехабамның басқа ислери ҳәм ол ислеген ҳәр бир нәрсе Яҳуда патшаларының жылнама китабында жазылған. 30Рехабам менен Яробам пүткил өмири даўамында урысып келди. 31Рехабам өлип, ата-бабаларына қосылғанда, ол Даўыттың қаласына, ата-бабаларының жанына қойылды. Рехабамның анасы аммон халқынан болып, аты Наама еди. Рехабамның орнына улы Абиям[*] патша болды.

15

Яҳуда патшасы Абиям

15^1•Израил патшасы Набат улы Яробамның патшалығының он сегизинши жылында Абиям Яҳудаға патша болды. 2Ол Ерусалимде үш жыл патшалық етти. Абиямның анасы Абшаломның қызы Мааха еди. 3Абиям да әкесиниң бурын ислеген барлық гүналарын даўам етти. Ол Қудайы Жаратқан Ийеге жүрегин толық бағышлаған бабасы Даўытқа уқсамады+. 4Солай болса да, Қудайы Жаратқан Ийе Даўыттың ҳүрмети ушын оған Ерусалимде бир шырақ жағып берди: өзинен кейин улын оның орнына отырғызды ҳәм Ерусалимди беккемледи+. 5Себеби хет халқынан болған Урияға ислеген исин есапқа алмағанда, Даўыт Жаратқан Ийениң нәзеринде дурыс болған ислерди ислеп, пүткил өмири бойы Оның буйрықларының ҳеш бирин орынлаўдан бас тартпаған еди+.

6Рехабам менен Яробам арасындағы саўаш Абиямның өмириниң ақырына шекем даўам етти. 7Абиямның басқа ислери ҳәм ол ислеген барлық ислер Яҳуда патшаларының жылнама китабында жазылған. Абиям менен Яробам арасында саўаш үзликсиз даўам еткен еди. 8Абиям өлип, ата-бабаларына қосылғанда, Даўыттың қаласына жерленди. Оның орнына улы Аса патша болды.

Яҳуда патшасы Аса

9•Израил патшасы Яробамның патшалығының жигирмаланшы жылында Аса Яҳудаға патша болды. 10Ол Ерусалимде қырық бир жыл патшалық етти. Оның кемпир апасы Абшаломның қызы Мааха еди. 11Аса бабасы Даўыт сыяқлы Жаратқан Ийениң нәзеринде дурыс болған ислерди иследи. 12Ол сыйыныў орынларындағы бузықшылық пенен шуғылланатуғын еркеклерди қуўып жиберди ҳәм ата-бабалары ислеген барлық бутларды алып таслады+. 13Кемпир апасы Мааха Ашераға арнап жеркенишли бир бут соқтырғаны ушын, патша Аса оннан ханбийкелик атағын тартып алды. Аса бул жеркенишли бутты шаўып таслап, Кидрон сайында жағып жиберди+. 14Ол тек сыйыныў орынларын жоқ қылмады, бирақ өмир бойы Жаратқан Ийеге садық қалды. 15Аса әкесиниң ҳәм өзиниң атаған нәрселерин: гүмисти, алтынды ҳәм буйымларды Жаратқан Ийениң Үйине алып келди+.

16Яҳуда патшасы Аса менен Израил патшасы Бааша арасындағы саўаш олардың өмириниң ақырына шекем даўам етти. 17Израил патшасы Бааша Яҳудаға қарсы шығып, Яҳуда патшасы Асаның жерлерине ҳеш кимниң кирип-шықпаўы ушын, Рама қаласының бекинисин күшейтти.

18Сонда Аса Жаратқан Ийениң Үйиндеги ҳәм сарай қазнасындағы қалған барлық гүмис пенен алтынды алды да, оларды хызметшилери арқалы Дамаскте жасайтуғын Арам патшасына, Хезйонның ақлығы Табриммонның улы Бен-Ҳададқа жиберип, оған былай деди:+
19«Әкелеримиз арасында болғаны сыяқлы, бизлердиң арамызда да келисим болсын. Сизге саўғаға гүмис ҳәм алтын жиберип атырман. Израил патшасы Бааша мениң жеримнен кетиўи ушын, сиз оның менен дүзген келисимиңизди бузсаңыз».

20Бен-Ҳадад патша Асаның усынысын қабыл етип, Израил қалаларына қарсы әскербасыларын жиберди. Олар Иййон, Дан, Абел-Бейт-Мааха қалаларын, пүткил Нафталий жери менен бирге пүткил Киннеретти басып алды. 21Бааша буны еситкенде, Раманың бекинисиниң қурылысын тоқтатып, Тирсаға қайтып келди+. 22Патша Аса бирде бир адамды қалдырмай, пүткил яҳудалыларды шақырды. Олар Раманың бекинисин қурғанда, Бааша қолланған тас ҳәм ағашларды Рамадан тасып алып кетти ҳәм патша Аса олардан Бенямин жериндеги Геба ҳәм Миспа қалаларының бекинисин күшейтти.

23Асаның басқа барлық ислери, барлық қаҳарманлықлары, барлық ислеген ислери ҳәм ол қурдырған барлық қалалар Яҳуда патшаларының жылнама китабында жазылған. Ол қартайғанда аяқ аўырыўына шалынды. 24Аса өлип, ата-бабаларына қосылғанда, бабасы Даўыттың қаласына, ата-бабаларының жанына жерленди. Оның орнына улы Еҳошафат патша болды+.

Израил патшасы Надаб

25Яҳуда патшасы Асаның патшалығының екинши жылында Яробамның улы Надаб Израилға патша болды ҳәм Израилда еки жыл патшалық етти+. 26Ол да Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди ислеп, әкесиниң жолы ҳәм Израилға ислеткен гүналары изинен кетти.

27Надаб ҳәм пүткил израиллылар филистлердиң Гиббетон қаласын қамал қылып атырғанда, Иссахар урыўынан шыққан Ахия улы Бааша тил бириктирип, Надабты Гиббетонда өлтирди+. 28Яҳуда патшасы Асаның патшалығының үшинши жылында Бааша Надабты өлтирип, оның орнына патша болды. 29Ол тахтқа отырыўдан-ақ, Яробамның урпағын толығы менен қырып таслады. Яробамның хожалығы пүткиллей жоқ етилип, бирде бир тири жан қалмады. Солай етип, Жаратқан Ийениң Өз қулы шилолы Ахия арқалы айтқан сөзи орынланды+. 30Булардың ҳәммеси Яробамның өзи гүна ислеп, Израил халқына да гүна ислетип, Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң ғәзебин келтиргени себепли жүз берди.

31Надабтың басқа ислери ҳәм ол ислеген барлық ислер Израил патшаларының жылнама китабында жазылған. 32Яҳуда патшасы Аса менен Израил патшасы Бааша арасындағы саўаш олардың өмириниң ақырына дейин даўам етти.

Израил патшасы Бааша

33Яҳуда патшасы Асаның патшалығының үшинши жылында Ахия улы Бааша пүткил Израилға патша болды ҳәм Тирсада жигирма төрт жыл патшалық етти. 34Бааша Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди иследи. Ол Яробамның жолын қуўып, оған уқсап гүнаға батты, Израилды да гүнаға батырды.

16

16^1Жаратқан Ийеден Хананий улы Еҳуға Израил патшасы Бааша ҳаққында мынадай сөз түсти:+
2«Сени Мен топырақтан шығарып алып, халқым Израилға ҳүкимдар етип қойдым. Бирақ сен Яробамның жолынан жүрдиң ҳәм халқым Израилды гүнаға баслап, олардың гүнасы арқалы Мениң ғәзебимди келтирдиң+. 3Сонлықтан Набат улы Яробамның урпағына уқсатып, сениң ҳәм сениң урпағыңның күлин көкке суўыраман+. 4Сениң урпағыңнан қалада өлгенлери ийтлерге, далада өлгенлери көктеги қусларға жем болады»+.

5Баашаның басқа ислери, ол ислеген ҳәр бир нәрсе, оның қаҳарманлықлары Израил патшаларының жылнама китабында жазылған. 6Бааша өлип, ата-бабаларына қосылғанда, Тирсаға жерленди ҳәм оның орнына улы Эла патша болды.

7Жаратқан Ийениң Баашаға ҳәм оның урпағына қарсы ҳүкими Хананий улы пайғамбар Еҳу арқалы айтылған еди. Өйткени Бааша Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди иследи, Яробамның хожалығына еликлеп ғана қоймай, өз гүналары менен Оның ғәзебин оятты ҳәм Яробамның пүткил әўладларын қырып таслады.

Израил патшасы Эла

8Яҳуда патшасы Асаның патшалығының жигирма алтыншы жылында Бааша улы Эла Тирсада Израилға патша болды ҳәм ол еки жыл патшалық етти. 9Саўаш арбаларының ярымына басшылық ететуғын Зимрий деген бир хызметшиси Элаға қарсы тил бириктирди. Бир күни Эла Тирсада сарай басқарыўшысы Арсаның үйинде ишип, мәс болып қалды+. 10Сонда Зимрий ишке кирип, Эланы өлтирди ҳәм оның орнына тахтқа отырды. Бул ўақыя Яҳуда патшасы Асаның патшалығының жигирма жетинши жылында болды.

11Зимрий патша болып тахтқа отырыўдан-ақ, Баашаның урпағын толығы менен қырып таслады. Оның досларынан да, туўысқанларынан да бирде бир ер адамды тири қалдырмады. 12Жаратқан Ийениң Баашаның хожалығына қарсы пайғамбар Еҳу арқалы айтқан сөзлери бойынша, Зимрий Баашаның урпағын пүткиллей қырып таслады+. 13Бул ўақыя Бааша ҳәм оның улы Эланың гүналары көп болып, Израил халқын гүнаға батырғаны, өзлериниң жарамсыз бутлары менен Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң ғәзебин келтиргени ушын жүз берген еди.

14Эланың басқа ислери, ол ислеген ҳәмме нәрсе Израил патшаларының жылнама китабында жазылған.

Израил патшасы Зимрий

15Яҳуда патшасы Асаның патшалығының жигирма жетинши жылында Зимрий Тирсада тек жети күн-ақ патшалық етти. Сол ўақытлары Израил әскерлери филистлердиң Гиббетон қаласын қамал қылып, ордада жатырған еди+. 16Ордадағы израиллылар Зимрийдиң тил бириктирип, патшаны өлтиргенин еситти ҳәм сол күни-ақ олар сәркәрда Омрийди Израилға патша етип жәриялады. 17Омрий ҳәм оның қасындағы пүткил израиллылар Гиббетоннан келип, Тирсаны қамал қылды. 18Зимрий қаланың қолдан кеткенин көргенде, патша сарайының қорғанына кирип, сол жерге от берди ҳәм өзи де оттың ишинде өлип кетти. 19Бул оның Яробамның гүналы жолынан жүрип, Израилды гүнаға баслағаны ҳәм Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди ислегени себепли болды. 20Зимрийдиң басқа ислери, оның патшаға ислеген қастыянлығы Израил патшаларының жылнама китабында жазылған.

Израил патшасы Омрий

21Буннан соң, Израил халқы екиге бөлинди. Олардың ярымы Гинат улы Тибнийдиң, ал ярымы Омрийдиң патша болыўын қәледи. 22Ақырында, Омрийге ерген халық Гинат улы Тибнийге ерген халықтан үстин келди. Тибний өлип, Омрий патша болды.

23Яҳуда патшасы Асаның патшалығының отыз биринши жылында Омрий Израилға патша болды. Ол ҳәммеси болып он еки жыл патшалық етип, соның дәслепки алты жылында Тирсада патшалық етти. 24Омрий Шемер деген адамнан Самария төбешигин еки талант гүмиске сатып алып, оның үстине қала қурды. Қаланы төбешиктиң бурынғы ийеси Шемердиң аты менен Самария деп атады.

25Омрий де Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди ислеп, өзинен алдынғы барлық патшалардан да жаманырақ жаўызлықларды иследи+. 26Ол толық Набат улы Яробамның жолынан жүрди ҳәм оның Израилды баслаған гүналарына қосылып, өзлериниң жарамсыз бутлары менен Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң ғәзебин келтирди.

27Омрийдиң басқа ислери ҳәм оның көрсеткен қаҳарманлықлары Израил патшаларының жылнама китабында жазылған. 28Омрий өлип, ата-бабаларына қосылғанда, Самарияға жерленди ҳәм оның орнына улы Ахаб патша болды.

Израил патшасы Ахаб

29Яҳуда патшасы Асаның патшалығының отыз сегизинши жылында Омрий улы Ахаб Израилға патша болды ҳәм Самарияда жигирма еки жыл патшалық етти. 30Омрий улы Ахаб Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди иследи. Оның бул ислери өзинен бурын болған патшалардың ҳәммесиникинен де асып түсти+. 31Оған Набат улы Яробамның гүналарына шерик болыў аз болғандай, Сидон патшасы Этбаалдың қызы Изабелге үйленди ҳәм Баалға хызмет етип, оған табына баслады+. 32Ол Самарияда Баалға арнап қурдырған бутханасының ишине Баал ушын қурбанлық орын да қурды+. 33Буның үстине, ол кийели ағаш та ислетти. Ахаб өзинен бурын өткен Израил патшаларының барлығынан да артығырақ гүна ислеп, Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң қатты ғәзебин келтирди.

34Ахаб патшалық еткен дәўирде, бейт-элли Хиел Ерихо қаласын қайта қурды. Жаратқан Ийениң Нун улы Ешуа арқалы алдын ала айтқанындай, Хиел қаланың тийкарын салғанда, өзиниң туңғыш улы Абирамнан, ал қаланың дәрўазасын қойғанда, генже улы Сегубтан айырылды+.

17

Илияс ҳәм қурғақшылық

17^1Гиладтың Тишбе қаласынан болған Илияс Ахабқа:

– Мен хызмет ететуғын Израилдың Қудайы, тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен: мен айтпағанша, келеси жыллары жаўын да жаўмайды, шық та түспейди, – деди+.

2Сол ўақытта Жаратқан Ийеден Илиясқа мынадай сөз түсти:

3– Бул жерден кетип, шығыс тәрепке қарай жүр ҳәм Иордан дәрьясының шығысындағы Керит сайының бойына жасырын. 4Сен сол сайдан суў ишесең, сол жерде сени бағыўды ғарғаларға буйырдым.

5Илияс Жаратқан Ийениң сөзине бойсынып, Иордан дәрьясының шығысындағы Керит сайының бойына барды ҳәм сол жерде қалды. 6Ғарғалар ҳәр күни азанда ҳәм кеште оған нан менен гөш әкелип турды, ол суўды сайдан ишти. 7Бирақ бир қанша ўақыт өткеннен кейин, жерге жаўын жаўмағанлықтан, сай да қурып қалды.

Илияс ҳәм сарафатлы жесир ҳаял

8Сол ўақытта Илиясқа Жаратқан Ийеден мынадай сөз түсти:

9– Енди Сидонға жақын жердеги Сарафат қаласына барып, сол жерде қал. Сол жерде жасайтуғын бир жесир ҳаялға сени бағыўды буйырдым+.

10Илияс Сарафатқа кетти. Ол қала дәрўазасына жақынлағанда, сол жерде отын жыйнап жүрген бир жесир ҳаялға көзи түсти. Ол ҳаялға:

– Маған ишиў ушын бир сарқум суў бересең бе? – деди. 11Ҳаял суў әкелиў ушын кетип баратырғанда, Илияс оның изинен:

– Илтимас, маған шаппаттай нан да ала кел, – деп бақырды.

12Ҳаял оған:

– Сизиң Қудайыңыз, тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен: жейтуғын ҳеш нәрсем жоқ. Тек ыдыстағы бир уўыс ун менен гүзеде азғантай май ғана бар. Мине, еки қысым отын теремен де, барып сол уннан улым менен өзиме бир нәрсе писиремен. Усы соңғы асымызды жеп болып, өлип кетемиз, – деди.

13Илияс ҳаялға былай деди:

– Қорқпа, барып айтқаныңды писир. Бирақ дәслеп бир кишкене шөрек жаўып, маған әкелип бер. Ал өзиң ҳәм улың ушын кейин жабасаң. 14Себеби Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе былай дейди: «Жаратқан Ийе жерге жаўын жибергенше, ыдыстағы ун да, гүзедеги май да таўысылмайды».

15Ҳаял барып, Илиястың айтқанларын иследи. Ҳаял, оның хожалығы ҳәм Илияс узақ ўақыт азық-аўқаттан тарықпады. 16Жаратқан Ийениң Илияс арқалы айтқан сөзи бойынша, ыдыстағы ун да, гүзедеги май да таўысылмады.

17Арадан бираз ўақыт өткеннен соң, үй ийеси болған жесир ҳаялдың баласы наўқасланып қалды. Оның наўқасы жүдә аўыр болып, ақырында деми таўысылды. 18Сонда ҳаял Илиясқа:

– Қудайдың адамы, мен сизге не қылып едим? Сиз маған гүналарымды еслетиў ҳәм улымды өлтириў ушын келип пе едиңиз? – деди.

19Илияс ҳаялға:

– Балаңды маған бер, – деди де, баланы ҳаялдың қолынан алып, оны өзи жасайтуғын жоқарғы бөлмеге алып шықты ҳәм өз төсегине жатқарды. 20Соңынан Жаратқан Ийеге жалбарынып былай деди: «Қудайым Жаратқан Ийе, неге Сен үйинен маған пана берген жесир ҳаялдың баласын өлтирип, оған жаманлық иследиң?» 21Кейин Илияс үш рет баланың үстине өзин таслап, Жаратқан Ийеге: «Қудайым Жаратқан Ийе, бул балаға қайтадан жан бере гөр», – деп жалбарынды+. 22Жаратқан Ийе Илиястың жалбарыныўларын еситти. Баланың жаны өзине қайтып, ол тирилди. 23Илияс баланы жоқарғы бөлмеден алып түсип, анасына берип атырып:

– Қара, балаң тири, – деди.

24Сонда ҳаял Илиясқа:

– Енди билдим, сиз Қудайдың адамысыз ҳәм сиз арқалы айтқан Жаратқан Ийениң сөзи ҳақ, – деди.

18

Илияс пенен Обадия

18^1Арадан көп ўақытлар өткеннен соң, қурғақшылықтың үшинши жылында Жаратқан Ийеден Илиясқа: «Патша Ахабтың алдына барып, өзиңди көрсет. Мен жерге жаўын жаўдыражақпан», – деген сөз түсти. 2Илияс Ахабтың алдына барыў ушын кетти.

Сол ўақытта Самарияда күшли ашаршылық ҳүким сүрип турған еди.

3Сонлықтан Ахаб сарай басқарыўшысы Обадияны шақырды. Обадия Жаратқан Ийеден қатты қорқатуғын еди. 4Изабел Жаратқан Ийениң пайғамбарларын қырып таслаған ўақытта, Обадия жүз пайғамбарды алып кетип, елиў-елиўден үңгирлерге жасырды да, оларды нан ҳәм суў менен тәмийинлеп турған еди+. 5Ахаб Обадияға:

– Үлке бойлап, барлық булақлар менен сайларды көрип шық. Бәлким, ат ҳәм ғашырларымызды бағыў ушын бир жерден от-шөп табылып, оларды аман сақлап қалармыз, – деди. 6Олар айланып шығыў ушын, жерди бөлисип алғаннан соң, екеўи еки жаққа қарай жолға түсти.

7Обадия кетип баратырып, жолда өзине қарай киятырған Илиясты көрди. Ол Илиясты танып, ет бетинен жығылып, тәжим етип:

– Мырзам Илияс, бул сизбисиз? – деди.

8Илияс оған:

– Аўа, бул мен. Мырзаңа барып: «Илияс усы жерде», – деп айт, – деди.

9Бирақ Обадия Илиясқа былай деди:

– Қулыңыз болған мени өлтириў ушын Ахабтың қолына тапсыратуғындай, мен не гүна иследим? 10Сизиң Қудайыңыз, тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен: тақсырым сизди излеў ушын адам жибермеген бирде бир халық яки патшалық қалмады. Ол: «Илияс бул жерде жоқ», – деген ҳәр бир халық ҳәм патшалықларға сизди таба алмағаны ҳаққында ант иштирди. 11Ал сиз болсаңыз, енди маған өзиңиздиң усы жерде екенлигиңизди мырзаңа айт деп атырсыз. 12Мен сизиң жаныңыздан кетиўден-ақ, Жаратқан Ийениң Руўхы сизди мен билмейтуғын бир жерге алып барады. Мен барып, Ахабқа хабар бергенимде, ол келип, сизди таппай қалса, мени өлтиреди. Ал қулыңыз болған мен балалығымнан Жаратқан Ийеден қорқып жасап келдим+. 13Изабел Жаратқан Ийениң пайғамбарларын қырып таслап атырғанда, мениң не ислегенимнен, мырзам, сизиң хабарыңыз жоқ па? Мен Жаратқан Ийениң жүз пайғамбарын елиў-елиўден үңгирлерге жасырдым, оларды нан ҳәм суў менен тәмийинлеп турдым. 14Енди сиз болсаңыз маған: «Мырзаңа барып: „Мине, Илияс усы жерде“, – деп айт», – дейсиз. Ол мени өлтиреди-ғо.

15Илияс Обадияға:

– Мен дәргайында турған Әлемниң Жаратқан Ийесиниң тирилиги ҳақы ант ишемен: бүгин мен сөзсиз оған көринемен, – деди.

Илияс Кармел таўында

16Обадия Ахабқа барып, оны ўақыядан хабардар етти. Сонда Ахаб Илиясты қарсы алыўға кетти. 17Ахаб Илиясты көргенде:

– Ҳәй, Израилды бәлеге дуўшар еткен адам, бул сенбисең?! – деди.

18Илияс оған былай деди:

– Израилды бәлеге дуўшар еткен мен емес, ал Жаратқан Ийениң буйрықларына бойсынбай, Баалдың мүсинлерине хызмет етип, Израилды бәлеге дуўшар еткен сиз ҳәм сизиң үй-ишиңиз болады. 19Енди барып, хабар жибериң: пүткил Израил халқы, Изабелдиң дастурханынан ишип-жейтуғын Баалдың төрт жүз елиў пайғамбары ҳәм Ашераның төрт жүз пайғамбары Кармел таўына, мениң жаныма жыйналсын.

20Ахаб хабар жиберип, пүткил Израил халқын ҳәм пайғамбарларды Кармел таўына жыйнады+. 21Илияс халықтың алдына шығып:

– Қашанға дейин, еки кемениң басын услап жүресиз? Егер Жаратқан Ийени Қудай деп билсеңиз, Оның изине ериң. Ал егер Баалды Қудай деп билсеңиз, онда оның изине ериң, – деди.

Бирақ халық Илиясқа ҳеш қандай жуўап бермеди+. 22Илияс сөзин даўам етип былай деди:

– Жаратқан Ийениң пайғамбарларынан жалғыз мен қалдым. Ал Баалдың төрт жүз елиў пайғамбары бар+. 23Бизлерге еки буға алып келиң. Биреўин Баалдың пайғамбарлары таңлап алып, шалсын ҳәм оны майдалап отынның үстине қойсын. Бирақ отынды жақпасын. Ал екинши буғаны мен шалып таярлап, отынның үстине қояман. Бирақ отынды жақпайман. 24Кейин сизлер өз қудайыңыздың атын айтып шақырың, мен де Жаратқан Ийениң атын айтып шақыраман. Сонда кимниң қудайы от арқалы жуўап берсе, сол – Қудай болады.

Пүткил халық:

– Яқшы, солай болсын, – деп жуўап берди.

25Илияс Баалдың пайғамбарларына:

– Сизлер көпсиз. Сонлықтан дәслеп сизлер буғаның биреўин таңлап алып, таярлаңлар ҳәм қудайыңыздың атын айтып шақырыңлар. Бирақ отынды жақпаңлар, – деди.

26Олар өзлерине берилген буғаны алып, таярлағаннан соң, азаннан түске шекем: «Ҳәй Баал, бизлерге жуўап бер», – деп Баалдың атын айтып шақырды. Бирақ ҳеш бир даўыс та, жуўап та болмады. Сонда олар өзлери қурған қурбанлық орын әтирапында секире баслады. 27Түс болғанда, Илияс:

– Қатты бақырып, шақырың! Өйткени ол қудай-ғо. Бәлким, ол ойға шүмип кеткен, ямаса бир нәрсе менен бәнт шығар, яки сапарда шығар. Бәлким, уйықлап атырған болып, оны оятыў керек шығар, – деп олардың үстинен күле баслады.

28Олар қатты бақырды. Дәстүрлери бойынша, өзлерине пышақ ҳәм найза суғып, қан ағызып, денелерин жарақатлады. 29Олар түс аўғаннан баслап, кешки қурбанлық берилетуғын ўақытқа шекем жинлиленип бақыра берди. Бирақ саза да, белги де, жуўап та болмады+.

30Сонда Илияс пүткил халыққа:

– Мениң жаныма келиңлер, – деди.

Пүткил халық Илиястың жанына келди. Ол Жаратқан Ийениң бузылған қурбанлық орнын қайта тикледи. 31Илияс Яқыптың улларынан келип шыққан урыўлардың саны бойынша он еки тас алды. Себеби Жаратқан Ийеден Яқыпқа: «Сениң атың Израил болады», – деген сөз түскен еди+. 32Илияс бул таслардан Жаратқан Ийениң атына арнап қурбанлық орын қурды ҳәм оның дөгерегине еки сеа[*] дән сыятуғын ор қазды. 33Соңынан отынларды қалады ҳәм буғаны бөлеклеп, отынның үстине қойды да:

– Төрт гүзе суў әкелип, жандырылатуғын қурбанлық пенен отынның үстине қуйыңлар, – деди. 34Кейин ол:

– Және солай ислеңлер, – деди. Олар солай иследи. Кейин және:

– Үшинши рет те солай ислеңлер, – деди. Олар үшинши рет те солай иследи. 35Суў қурбанлық орынның дөгерегине ағып, ор да суўға толды.

36Кеште, қурбанлық берилетуғын ўақытта, Илияс пайғамбар қурбанлық орынға жақынлап, былай деп дуўа етти: «Ибрайымның, Ысақтың ҳәм Израилдың Қудайы Жаратқан Ийе! Бүгин Израилда Өзиңниң Қудай екениңди, мениң де Сениң қулың екенимди ҳәм булардың ҳәммесин Сениң буйрықларың бойынша ислегенимди билдире гөр!+
37Жаратқан Ийе, мени еситип, маған жуўап бер. Бул халыққа Өзиңниң Қудай екениңди ҳәм олардың жүреклерин қайтадан Өзиңе қаратып атырғаныңды билдире гөр!»

38Сол ўақытта Жаратқан Ийениң оты түсти. Түскен от жандырылатуғын қурбанлықты, отынды, тасларды ҳәм топырақты жандырып жиберип, ордағы суўды да жалмап кетти+.

39Пүткил халық буны көргенде, ет бетинен жерге жығылып: «Жаратқан Ийе – Қудай, Жаратқан Ийе – Қудай!» – деп бақырысты+.

40Сонда Илияс оларға:

– Баалдың пайғамбарларын услап алыңлар, ҳеш бири қашып кетпесин! – деп буйырды. Олар услап алынды. Илияс оларды Кишон сайына алып барып, сол жерде өлтирди+.

Қурғақшылықтың тамам болыўы

41Буннан кейин, Илияс патша Ахабқа:

– Барып, ишип-жең. Себеби күшли жаўынның даўысы еситилип тур, – деди. 42Ахаб аўқатланыўға кетти. Илияс Кармел таўының төбесине шықты ҳәм басын еки дизесиниң арасына тығып, жерге қарап отырды. 43Кейин хызметшисине:

– Барып, теңиз тәрепке қара, – деди.

Хызметшиси барып, теңизге қарады да:

– Ҳеш нәрсе жоқ, – деди.

Илияс хызметшисин жети рет теңиз тәрепке қарап келиў ушын жиберди. 44Жетинши ретте хызметшиси:

– Теңизден үлкенлиги адамның алақанындай бир булт көтерилип киятыр, – деди.

Сонда Илияс:

– Ахабқа барып айт, арбасын жегип тез қайтсын, жаўында қалып қоймасын, – деди.

45Сол ўақытта, аспанды қалың булт қаплап, самал ести ҳәм нөсер жаўын жаўа баслады. Ахаб арбасына минди де, Изреелге кетти+. 46Жаратқан Ийениң қолы Илиястың үстинде болды. Ол белин беккем буўды да, Ахабтың алдына түсип, Изреелге шекем жуўырып барды+.

19

Илиястың қашып кетиўи

19^1Патша Ахаб Илиястың ислеген ҳәмме ислерин, барлық пайғамбарларды қалай қылыштан өткергенин ханбийке Изабелге айтып берди. 2Сонда Изабел Илиясқа: «Ертең анық усындай ўақытқа шекем сениң пайғамбарларға ислегениңди өзиңе ислемесем, қудайлар мени жазалаған үстине жазаласын», – деп хабар жиберди.

3Илияс буны еситкенде қорқып, жан сақлаў ушын Яҳудадағы Беер-Шеба қаласына қашып барып, хызметшисин сол жерде қалдырды+. 4Ал өзи болса, шөлде бир күн жол жүрди. Ақырында, бир теректиң астына келип отырды да, өзине өлим сорап:

– Жаратқан Ийе, жетер енди! Жанымды ал, мениң ата-бабаларымнан артық жерим жоқ, – деп дуўа етти+. 5Соңынан теректиң шақалары астына жатып, уйқыға кетти. Тосаттан бир периште оны түртип:

– Турып, жеп ал, – деди.

6Илияс турып қараса, бас бетинде тасқа қойып писирилген ыссы шөрек пенен бир гүзе суў турған екен. Ол ишип-жеп болып, және уйқыға кетти.

7Жаратқан Ийениң периштеси екинши рет қайтып келди де, оны түртип:

– Турып, жеп ал, алдыңда узақ жол турыпты, – деди. 8Илияс турып, ишип-жеди. Сол аўқаттан күш алған Илияс Қудайдың таўы болған Хореб таўына шекем қырық күн, қырық түн жол жүрди+. 9Ол сол жердеги бир үңгирге кирип түнеди.

Жаратқан Ийениң Илиясқа көриниўи

Мине, Жаратқан Ийеден Илиясқа сөз түсти. Ол Илиясқа:

– Илияс, бул жерде не қылып атырсаң? – деп сорады.

10Илияс Оған:

– Әлемниң Қудайы, Жаратқан Ийе, мен Саған шын ықлас пенен хызмет еттим. Бирақ Израил халқы Сениң менен дүзген келисимнен жүз бурып, қурбанлық орынларыңды бузып таслады ҳәм пайғамбарларыңды қылыштан өткизди. Жалғыз мен қалдым, олар өлтириў ушын мени де излеп атыр, – деп жуўап берди+.

11Жаратқан Ийе Илиясқа:

– Таўға шығып, көз алдымда тур. Мен сениң жаныңнан өтемен, – деди.

Жаратқан Ийениң алдында таўларды жарып, жартасларды майдалаған қатты ҳәм күшли самал ести. Бирақ Жаратқан Ийе самал ишинде емес еди. Самалдан кейин жер силкинди, бирақ Жаратқан Ийе жер силкиниў ишинде де емес еди+. 12Жер силкиниўден кейин, от түсти, бирақ Жаратқан Ийе оттың да ишинде емес еди. Оттан кейин өлпең даўыс еситилди+. 13Илияс бул даўысты еситкенде, бетин шапаны менен жаўып алды да, сыртқа шығып, үңгирдиң аўзында турды. Сол ўақытта бир даўыс:

– Илияс, бул жерде не қылып атырсаң? – деп сорады.

14Илияс Оған:

– Әлемниң Қудайы, Жаратқан Ийе, мен Саған шын ықлас пенен хызмет еттим. Бирақ Израил халқы Сениң менен дүзген келисимнен жүз бурып, қурбанлық орынларыңды бузып таслады ҳәм пайғамбарларыңды қылыштан өткизди. Жалғыз мен қалдым, олар өлтириў ушын мени де излеп атыр, – деп жуўап берди+.

15Сонда Жаратқан Ийе Илиясқа:

– Келген жолың менен изиңе қайтып, шөл арқалы Дамаскке бар. Ол жерге барғаныңда, Хазаелди майлап, Арамға патша етип қой,+
16Нимший улы Еҳуды майлап, Израилға патша етип, ал абел-мехолалы Шафат улы Элишаны майлап, өзиңниң орныңа пайғамбар етип қой+. 17Хазаелдиң қылышынан қашып қутылғанды Еҳу, Еҳудың қылышынан қашып қутылғанды Элиша өлтиреди+. 18Деген менен, Израилда Баалға тәжим етип, оны сүймеген жети мың адамды тири қалдыраман+.

Элишаның шақырылыўы

19Солай етип, Илияс сол жерден кетип, Шафат улы Элишаны таўып алды. Ол он еки жуп өгиз бенен жер айдап атырғанлардың он екиншиси болып жер айдап атыр екен. Илияс Элишаның жанына жақынлап, шапанын оның үстине атып жиберди. 20Элиша өгизлерди қалдырып, Илиястың изинен жуўырды ҳәм оған:

– Ата-анамды сүйип, хошласып қайтыўыма рухсат берсеңиз, соңынан изиңизден жетип аламан, – деди.

– Илияс Элишаға:

– Яқшы, кете бер, бирақ саған не қылғанымды умытпа, – деди+.

21Солай етип, Элиша изине қайтып барып, бир жуп өгизин сойды. Олардың мойынтырықларын отын етип жағып, гөшин писирди ҳәм адамларға тарқатты. Адамлар да жеди. Кейин Элиша Илиястың изинен кетти ҳәм оған хызмет ете баслады+.

20

Арамлылардың Самарияға ҳүжим етиўи

20^1Арам патшасы Бен-Ҳадад пүткил әскерлерин жыйнады. Бен-Ҳададқа қараслы отыз еки патша да атлары ҳәм саўаш арбалары менен оған қосылды. Олар барды да, Самарияны қоршап алып, қалаға ҳүжим етти+. 2Бен-Ҳадад қалаға, Израил патшасы Ахабқа хабаршылар жиберип, былай деди: «Бен-Ҳадад былай дейди: 3„Сениң гүмис ҳәм алтының, ҳаялларың ҳәм улларыңның ең жақсылары меники болады“».

4Израил патшасы оған: «Тақсыр, сизиң айтқаныңыздай болсын. Өзим де, мендеги ҳәмме нәрсе де сизики», – деп жуўап берди.

5Бен-Ҳададтың елшилери және қайтып келип, Ахабқа былай деди: «Бен-Ҳадад былай дейди: „Саған гүмис ҳәм алтыныңды, ҳаялларыңды ҳәм улларыңды маған бересең деп хабар жиберген едим. 6Енди ертең усы ўақытта сениң сарайыңды ҳәм хызметшилериңниң үйин тинтиў ушын адамларымды жиберемен. Олар саған қәдирли болған ҳәмме нәрсени алып кетеди“».

7Сонда Израил патшасы елдеги барлық ақсақалларды жыйнап, оларға:

– Ойлап көриңлер, бул адам қандай жаманлық ойлап қойыпты? Ол меннен ҳаялларымды, улларымды, гүмис ҳәм алтынымды талап еткенде, мен қарсылық билдирмедим, – деди+.

8Сонда ақсақаллар да, халық та патшаға:

– Оған қулақ салмаң, ыразы да болмаң, – деди.

9Солай етип, Ахаб Бен-Ҳададтың елшилерине: «Тақсырға дәслепки тилегин орынлайтуғынымды, бирақ кейингисине ыразы емеслигимди айтып барыңлар», – деди. Елшилер барып, Бен-Ҳададқа жуўапты жеткизди.

10Сонда Бен-Ҳадад Ахабқа хабаршыларын жиберип: «Самарияда изиме ерген әскерлердиң уўысын толтырғандай топырақ қалдырсам, қудайлар мени жазалаған үстине жазаласын», – деди.

11Израил патшасы оған былай деп жуўап берди: «Патшаңызға барып айтың, саўытын кийип атырып емес, ал шешип атырып мақтансын».

12Шатырда өзине қараслы патшалар менен бирге шарап ишип отырған Бен-Ҳадад буны еситкенде, адамларына: «Ҳүжимге таярланың», – деп буйырды. Олар қалаға ҳүжим қылыўға таяр турды.

Ахабтың Бен-Ҳадад үстинен жеңиске ерисиўи

13Сол ўақытта бир пайғамбар Израил патшасы Ахабқа келип былай деди:

– Жаратқан Ийе былай дейди: «Мына үлкен әскерлер топарын көрип турсаң ба? Бүгин оны саған тәслим етемен! Сонда сен Мениң Жаратқан Ийе екенимди билип аласаң!»

14Ахаб пайғамбардан:

– Ким арқалы? – деп сорады.

Пайғамбар оған:

– Жаратқан Ийе былай дейди: «Ўәлаят ҳәкимлериниң жас жаўынгерлери арқалы», – деп жуўап берди.

Ахаб оннан:

– Саўашты ким баслайды? – деп сорады.

Пайғамбар Ахабқа:

– Сиз баслайсыз, – деп жуўап берди. 15Ахаб ўәлаят ҳәкимлериниң жас жаўынгерлерин шақырып санады. Олар еки жүз отыз еди. Соңынан пүткил халықты, Израил әскерлерин санады. Олар жети мың адам еди. 16Түсте, Бен-Ҳадад өзине жәрдем берип атырған отыз еки патша менен бирге шатырда ўақты хошлық етип атырған ўақытта, израиллылар ҳүжимди баслады. 17Дәслеп ўәлаят ҳәкимлериниң жас жаўынгерлери саўашқа шықты. Бен-Ҳадад жиберген тыңшылар оған:

– Самариядан адамлар шығып киятыр, – деп хабарлады.

18Бен-Ҳадад:

– Олар келисим дүзиў ушын киятырған болса да, урысыў ушын киятырған болса да, тирилей услап алыңлар, – деди.

19Дәслеп ўәлаят ҳәкимлериниң жас жаўынгерлери, олардың изинен басқа әскерлер қаладан шықты. 20Олардың ҳәр бири өз қарсыласын өлтирди, арамлылар қаша баслады ҳәм израиллылар олардың изинен қуўып кетти. Арам патшасы Бен-Ҳадад та атына минип, атлылары менен бирге қашып қутылды. 21Израил патшасы қаладан шығып, атлар менен саўаш арбаларына ҳүжим жасады ҳәм арамлыларды үлкен қырғынға ушыратты.

22Буннан кейин, пайғамбар келип, Израил патшасына:

– Барып, күшиңизди жыйнаң ҳәм не ислейтуғыныңызды билип алың. Себеби келеси жылы бәҳәрде Арам патшасы сизге және ҳүжим қылады, – деди+.

Арамлылардың екинши ҳүжими

23Арам патшасының хызметкерлери оған былай деди:

– Израилдың қудайы – таўлар Қудайы. Сонлықтан олар бизлерди жеңди. Егер олар менен тегисликте урыссақ, бизлер оларды сөзсиз жеңемиз. 24Енди қол астыңыздағы патшалардың ҳәммесин орынларынан алып таслап, орынларына сәркәрдаларды тайынлаң. 25Қолдан кеткен ат орнына ат, арба орнына арба топлап, бурынғыдай әскер жыйнаң. Кейин израиллылар менен тегисликте саўаш жүргиземиз ҳәм сөзсиз оларды жеңемиз.

Бен-Ҳадад оларға қулақ салып, солай иследи.

26Келеси жылы бәҳәрде Бен-Ҳадад арамлыларды жыйнап, Израил менен урысыў ушын Афек қаласына кетти+. 27Израиллылар да жыйналып, азық-аўқатын алды да, олар менен урысыў ушын жолға шықты ҳәм олардың қарсысына орда қурды. Үлкени толтырған арамлылардың алдында израиллылар кишкене еки ешки сүриўи сыяқлы еди.

28Қудайдың адамы Израил патшасының жанына келип былай деди:

– Жаратқан Ийе былай дейди: «Арамлылар Жаратқан Ийе тегисликлердиң емес, ал таўлардың Қудайы дегени ушын, усы үлкен әскерлер топарын саған тәслим етемен. Сонда Мениң Жаратқан Ийе екенимди билип аласызлар».

29Бир-бирине қарсы орда қурған арамлылар менен израиллылар жети күн турды. Жетинши күни саўаш басланды. Бир күнде израиллылар арамлылардың жүз мың пияда әскерин өлтирди. 30Қалғанлары Афекке, қаланың ишине қашты. Ол жерде қалған жигирма жети мың адамның үстине қаланың дийўалы қулады.

Бен-Ҳадад та қаланың ишине қашып барып, ишки бир бөлмеге кирип алды. 31Сонда хызметшилери Бен-Ҳададқа:

– Еситиўимизше, Израил патшалары реҳимли патшалар қусайды. Енди үстимизге аза кийимин кийип, мойнымызға арқан салып, Израил патшасының алдына барайық. Бәлким, ол бир қасық қаныңыздан кешер, – деди.

32Олар үстине аза кийимин кийип, мойынларына арқан салды ҳәм Израил патшасының алдына келип:

– Қулыңыз Бен-Ҳадад бир қасық қанынан кешиўиңизди сорап жалбарынады, – деди.

Ахаб:

– Бен-Ҳадад еле тири ме? Ол мениң әжағам-ғо, – деди.

33Бен-Ҳададтың хызметшилери буны жақсылыққа жорып, патшаның аўзындағы сөзди қағып алды да:

– Бен-Ҳадад сизиң әжағаңыз! – деди.

Патша:

– Барып, оны алып келиңлер, – деп буйырды.

Бен-Ҳадад келгенде, патша оны өз саўаш арбасына мингизди. 34Бен-Ҳадад Ахабқа:

– Әкемниң сизиң әкеңизден тартып алған қалаларын қайтып беремен. Әкемниң Самарияда базарлар қурғаны сыяқлы, сиз де Дамаскте базарлар қурасыз, – деди.

Ахаб оған:

– Келисим дүзгеннен соң, сени босатып жиберемен, – деди. Соңынан оның менен келисим дүзди де, босатып жиберди+.

Бир пайғамбардың Ахабқа қарсы сөйлеўи

35Сол арада пайғамбарлар топарындағылардан бири Жаратқан Ийениң сөзи бойынша жолдасына:

– Өтинемен, мени ур, – деди.

Бирақ ол жолдасын урыўды қәлемеди.

36Сонда пайғамбар жолдасына:

– Жаратқан Ийениң буйрығын орынламағаның ушын, жанымнан кетиўден-ақ, сени бир арыслан өлтиреди, – деди. Сол адам пайғамбардың қасынан кетиўден-ақ, бир арысланға дус келип, арыслан оны өлтирди+.

37Соңынан пайғамбар басқа бир адамға келип:

– Өтинемен, мени ур, – деди. Сол адам оны урып, жарадар етти. 38Пайғамбар кетти ҳәм өзин танытпаў ушын көзин жапқыш пенен жаўып, жол бойында патшаны күте баслады. 39Патша сол жерден өтип баратырғанда, пайғамбар бақырып, оған былай деди:

– Қулыңыз болған мен урысқа барған едим. Сонда бир әскер арман барды да, бир тутқынды маған әкелип: «Мына адамға қарап тур. Егер қашып кетсе, оның орнына өзиңниң жаның алынады ямаса бир талант гүмис бересең», – деди+. 40Бирақ мен анаў-мынаў менен бәнт болғанымда, ол қашып кетипти.

Израил патшасы оған:

– Өзиңе өзиң ҳүким шығарып турсаң-ғо. Сениң жазаң сол болады, – деди+.

41Сол ўақытта пайғамбар дәрриў бетиндеги жапқышты алып таслады. Сонда патша оның пайғамбарлардан бири екенин билди. 42Пайғамбар патшаға былай деди:

– Жаратқан Ийе былай дейди: «Мен жоқ қылыўды буйырған адамды өз қолыңнан босатып жибергениң ушын, оның орнына өзиңниң жаның алынады. Ал оның халқының басына түсетуғын апат сениң халқыңның басына түседи».

43Израил патшасы қапа болып, тынышсызланған ҳалда Самариядағы сарайына келди.

21

Наботтың бағы

21^1Арадан бираз ўақыт өтип, мынадай ўақыя жүз берди: Изреелде, Самария патшасы Ахабтың сарайының жанында изреелли Наботтың бир жүзим бағы бар еди. 2Бир күни Ахаб Наботқа:

– Жүзим бағыңды маған бер. Ол мениң сарайыма жақын болғаны ушын, оның орнына палыз егинлерин өсирейин. Бағыңның орнына басқа жақсырақ бағ беремен. Егер қәлесең, бағыңның баҳасын гүмис пенен төлеймен, – деди+.

3Бирақ Набот Ахабқа:

– Ата-бабаларымнан қалған мийрасты сизге бериўден мени Жаратқан Ийениң Өзи сақласын! – деди+.

4Изреелли Наботтың: «Ата-бабаларымнан қалған мийрасты сизге бермеймен», – деген сөзине қатты ашыўланған Ахаб үйине тунжырайып келди. Ол төсегине кирип, жүзин терис қаратып жатып алды ҳәм дуз татпады+. 5Ҳаялы Изабел оның жанына келип:

– Неге руўхыңыз түскен? Неге аўқат жемей атырсыз? – деди. 6Ахаб ҳаялына:

– Мен изреелли Наботқа: «Жүзим бағыңды маған гүмиске сат, егер қәлесең, оның орнына саған басқа бир бағ берейин», – дегенимде, ол маған: «Жүзим бағымды саған бермеймен», – деп жуўап берди, – деди.

7Ҳаялы Изабел Ахабқа:

– Сиз Израилдың патшасына сай ис тутып атырсыз ба? Орныңыздан турып, нан жеп алың да, тынышланың. Изреелли Наботтың бағын сизге өзим алып беремен, – деди.

8Изабел Ахабтың атынан хат жазып, оны Ахабтың мөри менен тастыйықлады. Соң бул хатты Набот жасайтуғын қаланың ақсақаллары менен ақсүйеклерине жиберди+. 9Хатта былай деп жазылған еди:

«Ораза тутыўды жәриялап, Наботты халық арасындағы сыйлы орынға отырғызыңлар. 10Оның алдына: „Ҳәй Набот, сен Қудайға ҳәм патшаға тил тийгиздиң“, – деп гүўалық беретуғын еки жалахор адамды отырғызыңлар. Соңынан оны сыртқа алып шығып, тас боран қылып өлтириңлер»+.

11Набот жасайтуғын қаланың ақсақаллары менен ақсүйеклери Изабелдиң хат арқалы өзлерине жазған буйрығын орынлады. 12Олар ораза жәрия етип, Наботты халық арасындағы сыйлы орынға отырғызды. 13Соңынан еки жарамас адам келип, Наботтың қарсы алдына отырды ҳәм халықтың алдында: «Набот Қудайға ҳәм патшаға тил тийгизди», – деп гүўалық берди. Сонда Наботты қаланың сыртына алып шығып, тас боран қылып өлтирди. 14Кейин Изабелге: «Набот тас боран қылып өлтирилди», – деп хабар жиберди. 15Изабел Наботтың тас боран қылып өлтирилгенин еситиўден, дәрриў Ахабқа:

– Барып, сизге гүмиске сатқысы келмеген изреелли Наботтың жүзим бағына ийелик етиң. Себеби ол енди жоқ, өлди, – деди. 16Ахаб изреелли Наботтың өлтирилгенин есите сала, оның бағын мүлик етип алыў ушын сол жерге кетти.

17Сол ўақытта Жаратқан Ийеден тишбели Илияс пайғамбарға мынадай сөз түсти:+

18– Самариядағы Израил патшасы Ахабты көриўге бар. Ҳәзир ол Наботтың жүзим бағында, оны ийелеп алыў ушын сол жерге келди. 19Оған мына сөзлерди жеткиз: «Жаратқан Ийе былай дейди: Сен оны өлтирип, мүлкин де ийелеп алдың ба?» Және былай деп айт: «Жаратқан Ийе былай дейди: Ийтлер Наботтың қанын жалаған жерде, сениң қаныңды да жалайды»+.

20Ахаб Илиясқа:

– Ҳәй, душпаным, мени таўып келдиң бе? – деди.

Илияс оған былай деди:

– Аўа, таўып келдим. Өйткени сиз Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди ислеўге берилип кеткенсиз. 21Сол себепли Жаратқан Ийе былай дейди: «Сени апатқа ушыратып, күлиңди көкке суўыраман. Израилда Ахабтың нәсилинен болған пүткил еркек затын: ол қул болсын, азат болсын, ҳәммесин қырып таслайман+. 22Израилды гүнаға баслап, Мениң ғәзебимди келтиргениң ушын, сениң үй-ишиңди Набат улы Яробам ҳәм Ахия улы Баашаның үй-иши сыяқлы қыламан»+. 23Және де, Жаратқан Ийе Изабел ҳаққында былай дейди: «Изабел Изреел қаласының дийўаллары ишинде ийтлерге жем болады+. 24Ахабтың нәсилинен қалада өлгенлери ийтлерге, далада өлгенлери көктеги қусларға жем болады»+.

25Ахабтай болып, Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди ислеўге буншелли берилген адам болмады. Ҳаялы Изабел оны ийтермелеп туратуғын еди+. 26Ахаб Жаратқан Ийе Израил халқы алдынан қуўып жиберген аморларға уқсап, бутларға табынып, жүдә жеркенишли ислерди иследи+.

27Ахаб бул сөзлерди еситкенде, кийимлерин жыртып, аза кийимлерин кийди. Ораза тутты, аза кийими менен уйықлады ҳәм қайғырып жүрди.

28Сонда Жаратқан Ийеден тишбели Илияс пайғамбарға мынадай сөз түсти:

29– Ахабтың Мениң алдымда қандай бойсыныўшаң болып қалғанын көрдиң бе? Ол Маған бойсынғаны ушын, Өзим айтқан бәлелерди оның ўақтында емес, ал улының ўақтында оның үй-ишиниң басына жаўдыраман+.

22

Пайғамбар Миханың Ахабты ескертиўи

22^1•Үш жыл даўамында Арам ҳәм Израил арасында урыс болмады. 2Үшинши жылы Яҳуда патшасы Еҳошафат Израил патшасын көриўге барды+. 3Израил патшасы Ахаб хызметшилерине:

– Гиладтағы Рамоттың бизлерге тийисли екенин билмейсизлер ме? Бизлер болсақ, оны Арам патшасынан қайтарып алыў ушын ҳеш нәрсе қылмадық, – деди+. 4Соңынан Еҳошафаттан:

– Гиладтағы Рамотқа қарсы урысыў ушын мениң менен бирге барасыз ба? – деп сорады.

Еҳошафат Израил патшасына:

– Мени өзиңиздей, халқымды халқыңыздай, атларымды атларыңыздай көриң, – деп жуўап берди+. 5Соңынан Еҳошафат:

– Дәслеп Жаратқан Ийениң не дейтуғынын билип алайық, – деди. 6Сонда Израил патшасы төрт жүзге жақын пайғамбарды топлап, оларға:

– Гиладтағы Рамотқа қарсы урысыў ушын барайын ба ямаса бармайын ба? – деп сорады.

Олар:

– Барың, Ийемиз қаланы сизге тәслим етеди, – деп жуўап берди+.

7Бирақ Еҳошафат:

– Бул жерде булардан басқа Жаратқан Ийениң пайғамбары бар ма? Оннан да сорайық, – деди+.

8Израил патшасы Еҳошафатқа:

– Жаратқан Ийениң еркин сорағандай, және бир пайғамбар бар. Ол Имла улы Миха. Бирақ мен оны жаман көремен. Себеби ол мен туўралы ҳеш жақсы пайғамбаршылық айтпайды, тек жаман пайғамбаршылық айтады, – деп жуўап берди.

Еҳошафат патшаға:

– Патша, булай демеңиз, – деди.

9Сонда Израил патшасы бир хызметкерди шақырып, оған:

– Имла улы Миханы тез алып кел, – деп буйырды.

10Израил патшасы Ахаб ҳәм Яҳуда патшасы Еҳошафат патшалық кийимлерин кийип, Самарияның дәрўазасының кирер аўзындағы майданда, ҳәр бири өз тахтында отырған еди. Барлық пайғамбарлар олардың алдында пайғамбаршылық етип атырған еди. 11Кенаана улы Седекия өзине темирден шақлар ислеп:

– Жаратқан Ийе былай дейди: «Арамлыларды қырып таўыспағанша, усы шақлар менен сүзе бересиз», – деди+.

12Басқа пайғамбарлардың ҳәммеси де:

– Гиладтағы Рамотқа ҳүжим етиң, жеңиске ерисесиз. Себеби Жаратқан Ийе оларды сизге тәслим етеди, – деп, анық сол сөзди қайталады.

13Миханы шақырыў ушын кеткен хызметкер оған барып:

– Мине, пайғамбарлардың ҳәммеси бир аўыздан патшаға жақсы болжаўларды айтып атыр. Сизиң сөзиңиз де олардики менен бирдей болсын, сиз де жақсы болжаў айтың, – деди.

14Бирақ Миха оған:

– Тири Жаратқан Ийе ҳақы ант ишемен: Жаратқан Ийе маған не десе, соны айтаман, – деп жуўап берди+.

15Миха патшаға келди. Патша Михадан:

– Миха, бизлер Гиладтағы Рамотқа қарсы урысыў ушын барайық па ямаса бармайық па? – деп сорады.

Миха патшаға:

– Бара бериңлер, жеңесизлер. Себеби Жаратқан Ийе оны сизге тәслим етеди, – деп жуўап берди.

16Деген менен, патша Михаға:

– Жаратқан Ийениң аты менен тек ҳақыйқатты айтыўың ушын, саған неше мәрте ант ишкизиўим керек? – деди.

17Сонда Миха патшаға былай деди:

– Маған пүткил израиллылар таўлар үстинде жайылып жүрген шопансыз қойлар сыяқлы көринип тур. Сонда Жаратқан Ийе маған: «Булардың хожайыны жоқ. Ҳәр бири аман-есен үйине қайтсын», – деди+.

18Израил патшасы Еҳошафатқа:

– Буның мен туўралы жақсы емес, ал тек жаман пайғамбаршылық айтатуғынын сизге айтқан жоқ па едим? – деди.

19Миха патшаға былай деди:

– Онда Жаратқан Ийениң сөзин тыңлаң. Мен Жаратқан Ийениң Өз тахтында отырғанын, пүткил аспан барлықларының Оның оң ҳәм шеп тәрепинде турғанын көрдим+. 20Сонда Жаратқан Ийе: «Гиладтағы Рамотқа барып, сол жерде өлиўи ушын, Ахабты ким көндире алады?» – деп сорады. Биреўи анаў, биреўи мынаў деп турғанда, 21бир руўх алдыға шықты да, Жаратқан Ийениң алдында турып: «Мен көндире аламан», – деди. Жаратқан Ийе оннан: «Қалай?» – деп сорады. 22Сол руўх: «Мен жалған руўхқа айланып, Ахабтың барлық пайғамбарларына жалған сөйлетемен», – деп жуўап берди. Жаратқан Ийе оған: «Сен оны көндирип, буны ислейсең. Барып, солай исле», – деди. 23Мине, ҳәзир Жаратқан Ийе сизиң сол пайғамбарларыңыздың ҳәммесиниң аўзына жалған руўхты салып қойған. Өйткени Жаратқан Ийе сизге жаманлық ислеўге қарар етти+.

24Кенаана улы Седекия Михаға жақынлап, оның бетине шапалақ пенен урып жиберди де:

– Жаратқан Ийениң Руўхы сениң менен сөйлесиў ушын, меннен шығып кеткен бе екен? – деди.

25Миха оған:

– Буны сен жасырыныў ушын ишки бөлмеге тығылған ўақтыңда көресең, – деди+.

26Сонда Израил патшасы былай деди:

– Миханы қала ҳәкими Амон менен патшаның улы Иоашқа қайтып алып барың. 27Оларға мениң мына сөзимди жеткизиң: «Мен аман-есен қайтып келгенимше, бул адамды қамақханаға қамап қойып, нан менен суўдан басқа ҳеш нәрсе бермесин»+.

28Миха патшаға:

– Егер аман-есен қайтып келсеңиз, онда Жаратқан Ийе мениң аўзым арқалы сөйлемеген болады, – деди, соңынан халыққа:

– Ҳәммеңиз буны еситип қойыңлар, – деди+.

Ахабтың өлими

29Израил патшасы Ахаб ҳәм Яҳуда патшасы Еҳошафат Гиладтағы Рамотқа ҳүжим жасаў ушын жолға шықты. 30Израил патшасы Еҳошафатқа:

– Мен патшалық кийимлерин киймей, урысқа шығаман, ал сиз патшалық кийимлериңизди кийип шығың, – деди. Солай етип, Израил патшасы кийимлерин өзгертип, саўашқа шықты+.

31Арам патшасы өз саўаш арбаларының отыз еки әскербасысына:

– Кишкенеси менен де, үлкени менен де урысып отырмай, тек Израил патшасы менен урысқа кирисиң, – деп буйырды.

32Саўаш арбаларының әскербасылары Еҳошафатты көргенде: «Израил патшасы усы болса керек», – деп ойлап, оған қарай бас салды. Еҳошафат бақырып жибергенде, 33саўаш арбаларының әскербасылары оның Израил патшасы емеслигин аңғарып, изге қайтты. 34Бирақ бир адам тосаттан оқ жайын атып жиберип, Израил патшасын жарадар етти. Оқ саўыттың қосылған жеринен кирген еди. Патша арбакешине:

– Изге айланып, мени саўаш майданынан алып шық, мен жарақатландым, – деди+.

35Сол күни ғыжлаған саўаш болды. Патша өзиниң саўаш арбасы менен тығылыста қалып, арамлыларға қарап турды ҳәм кеште жан тапсырды. Оның саўаш арбасы жараланған жеринен аққан қанға былғанды. 36Күн бата Израил ордасы ишинде: «Ҳәр ким өз қаласына, өз жерине қайтсын!» – деп жар салынды. 37Патша өлди. Оны Самарияға әкелип, сол жерде жерледи. 38Арбаны Самариядағы бузықлар жуўынатуғын ҳәўизге жуўды. Жаратқан Ийениң айтқанындай, ийтлер оның қанын жалады+.

39Ахабтың басқа ислери, ол ислеген барлық ислер, оның пил сүйегинен қаплаған сарайы ҳәм ол қурдырған барлық қалалар ҳаққында Израил патшаларының жылнама китабында жазылған+. 40Ахаб өлип, ата-бабаларына қосылды. Оның орнына баласы Ахазия патша болды.

Яҳуда патшасы Еҳошафат

41•Израил патшасы Ахабтың патшалығының төртинши жылында Аса улы Еҳошафат Яҳудаға патша болған еди+. 42Еҳошафат отыз бес жасында патша болып, Ерусалимде жигирма бес жыл патшалық етти. Оның анасының аты Азуба болып, ол Шилхийдиң қызы еди. 43Еҳошафат әкеси Асаның жолынан жүрип, сол жолдан шықпай, Жаратқан Ийениң нәзеринде туўры болған ислерди иследи. Бирақ сыйыныў орынлары жоқ қылынбады ҳәм халық еле сол орынларда қурбанлықлар берип, түтеткилер түтететуғын еди+. 44Еҳошафат Израил патшасы менен тынышлық келисимин дүзди+.

45Еҳошафаттың басқа ислери, ол ислеген қаҳарманлықлар ҳәм жүргизген саўашлары Яҳуда патшаларының жылнама китабында жазылған. 46Еҳошафат әкеси Асаның ўақтынан қалған сыйыныў орынларындағы бузықшылық ислеўши еркеклерди жер бетинен жоқ қылды+. 47Сол ўақытлары Эдомда патша жоқ еди, елди Яҳуда патшасы қойған ҳәким басқаратуғын еди+. 48Еҳошафат Офирден алтын алып келиў ушын, үлкен саўда кемелерин соқтырды. Бирақ кемелер Эсион-Геберден шықпай атырып-ақ апатқа ушырап, Офирге кете алмады+. 49Сол ўақытта Ахабтың улы Ахазия Еҳошафатқа: «Мениң адамларым кемеде сизиң адамларыңыз бенен бирге барсын», – деген еди. Бирақ Еҳошафат буған келисим бермеген еди.

50Еҳошафат өлип, ата-бабаларына қосылды ҳәм бабасы Даўыттың қаласына, ата-бабаларының жанына жерленди. Оның орнына улы Еҳорам патша болды.

Израил патшасы Ахазия

51Яҳуда патшасы Еҳошафаттың патшалығының он жетинши жылында Ахаб улы Ахазия Самарияда Израилға патша болды. Ол еки жыл патшалық етти. 52Ахазия Жаратқан Ийениң нәзеринде жаўыз болған ислерди иследи. Ол ата-анасының ҳәм Израилды гүнаға батырған Набат улы Яробамның жолынан жүрди. 53Ахазия әкеси сыяқлы Баалға хызмет етип, оған табынды ҳәм Израилдың Қудайы Жаратқан Ийениң ғәзебин келтирди.

* 1:38 Керетлер менен пелетлерден алынған тән сақшылар – шет елден жаллап алынған тән сақшылар болыўы мүмкин.

* 2:27 1Пат 2:27-36.

* 4:22 Отыз кор – бир кор шама менен 220 л.

* 3Пат 4:26 төрт мың – Әййемги грекше аўдармадан. Еврейше қолжазбаларда «қырық мың». 2Жлн 9:25 қараң.

* 6:23 Керуб – қанатлы руўхый барлық.

* 7:21 Яхин – «Ол беккемлейди» дегенди билдириўи мүмкин.

* 7:21 Боаз – «Онда қүдирет бар» дегенди билдириўи мүмкин.

* 7:26 Еки мың бат – бир бат шама менен 22 л.

* 9:13 Кабул – «жарамсыз» дегенди билдиреди.

* 9:14 Бир жүз жигирма талант – бир талант шама менен 34 кг.

* 3Пат 9:18 Тамар – Базы қолжазбаларда «Тадмор».

* 10:1 Шеба – Арабияның қубла тәрепинде жайласқан ел.

* 10:12 Лира – бармақ пенен шертилетуғын тарлы саз әсбабы.

* 10:16 Алты жүз шекел – бир шекел шама менен 11 гр.

* 10:17 Үш мина – бир мина шама менен 550 гр.

* 11:5 Милком – 7-аяттағы Молох болыўы мүмкин.

* 3Пат 11:33 Сулайман – Әййемги грек, сурия ҳәм латын тиллериндеги аўдармалардан. Еврейше қолжазбаларда «олар».

* 14:31 Абиям – ямаса Абия.

* 18:32 Еки сеа – бир сеа шама менен 7,5 л.

+ 1:2 Ўаз 4:11
+ 1:3 Ешу 19:18
+ 1:5 2Пат 3:4, 2Пат 15:1
+ 1:6 1Жлн 3:2

+ 1:7 2Пат 2:18, 2Пат 8:16, 1Пат 22:20, 1Пат 23:6

+ 1:8 2Пат 20:25, 2Пат 8:18, 2Пат 7:2, 2Пат 23:8-39

+ 1:9 2Пат 17:17
+ 1:10 2Пат 12:24
+ 1:13 1Жлн 22:9
+ 1:25 1Пат 10:24
+ 1:29 2Пат 4:9
+ 1:31 Нхм 2:3, Дан 2:4
+ 1:33 Эст 6:7-8, 2Жлн 32:30
+ 1:34 1Пат 10:1, 2Пат 15:10, 4Пат 9:13
+ 1:38 1Пат 30:14, 2Пат 8:18
+ 1:42 2Пат 15:27, 2Пат 18:27
+ 1:44 1Пат 30:14, 2Пат 8:18
+ 1:46 1Жлн 29:23
+ 1:47 Жар 47:30
+ 1:50 Шығ 27:2, 3Пат 2:28

+ 1:52 1Пат 14:45, 2Пат 14:11, Лук 21:18, Елш 27:34

+ 2:2 Ешу 23:14
+ 2:3 Нзм 29:9
+ 2:4 2Пат 7:16, 3Пат 9:5, 2Жлн 7:18

+ 2:5 2Пат 18:5, 2Пат 18:14, 2Пат 3:27, 2Пат 20:10

+ 2:7 2Пат 19:37-38, 2Пат 17:27-29
+ 2:8 2Пат 16:5-13, 2Пат 19:23
+ 2:10 Нхм 3:16, Елш 2:29

+ 2:11 2Пат 2:11, 2Пат 5:4-5, 1Жлн 3:4, 1Жлн 29:27

+ 2:12 1Жлн 29:23
+ 2:15 1Жлн 22:9-10, 1Жлн 28:5-7
+ 2:17 3Пат 1:1-4
+ 2:22 2Пат 16:21-22
+ 2:24 2Пат 7:11-13, 1Жлн 22:10
+ 2:25 2Пат 8:18

+ 2:26 1Пат 22:20, 2Пат 15:24, Ешу 21:18, Ерм 1:1, 1Пат 23:6

+ 2:27 1Пат 2:27-36, 1Пат 3:12-14

+ 2:28 2Пат 17:25, 2Пат 18:14-15, Шығ 27:2, 3Пат 1:50

+ 2:31 Шығ 21:14, Сан 35:33
+ 2:32 2Пат 3:27, 2Пат 20:10
+ 2:35 3Пат 4:4, 1Жлн 29:22
+ 2:36 2Пат 16:5-13
+ 2:37 2Пат 15:23
+ 2:39 1Пат 21:10, 1Пат 27:2
+ 2:43 Ўаз 8:2
+ 2:44 2Пат 16:5-13
+ 2:45 Ҳкм 25:5
• 3:1 2Жлн 1:7-12

+ 3:1 3Пат 7:8, 3Пат 9:16, 2Жлн 8:11, 3Пат 7:1, 3Пат 6:38, 3Пат 9:15, 3Пат 2:10

+ 3:3 3Пат 22:43
+ 3:4 1Жлн 16:39
+ 3:5 3Пат 9:2
+ 3:7 1Жлн 22:5, 1Жлн 29:1
+ 3:8 Жар 13:16
+ 3:9 Ҳкм 2:3-6, Яқп 1:5

+ 3:12 3Пат 4:29-31, 3Пат 5:12, 3Пат 10:23, Ўаз 1:16

+ 3:13 3Пат 10:14-29, 1Жлн 29:12

+ 3:14 Заб 90:16

+ 3:15 Жар 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18, Дан 5:1, Мрк 6:21

+ 3:28 Ҳкм 16:10
+ 4:2 1Жлн 6:9
+ 4:3 2Пат 8:16, 1Жлн 18:15

+ 4:4 3Пат 2:35, 2Пат 8:18, 2Пат 20:25, 1Жлн 18:16

+ 4:5 1Жлн 27:33
+ 4:6 2Пат 20:24, 3Пат 5:14, 3Пат 12:18
+ 4:11 Ешу 11:2
+ 4:12 Ешу 17:11, Ешу 19:18
+ 4:13 3Пат 22:3, Сан 32:41, Нзм 3:4
+ 4:19 Нзм 3:8-10
+ 4:20 Жар 22:17

+ 4:21 Жар 15:18, 2Жлн 9:26, Заб 71:8, Заб 67:29, Заб 71:10

+ 4:24 1Жлн 22:9
+ 4:25 Мих 4:4, Зхр 3:10
+ 4:26 3Пат 10:26, 2Жлн 1:14, 2Жлн 9:25
+ 4:30 3Пат 3:12
+ 4:31 1Жлн 2:6, Заб 88:1
+ 4:32 Ҳкм 1:1, Ўаз 12:9, Қсқ 1:1
+ 4:34 3Пат 10:1, 2Жлн 9:23
• 5:1 2Жлн 2:3-18
+ 5:1 2Пат 5:11, 1Жлн 15:1
+ 5:3 1Жлн 22:8, 1Жлн 28:3
+ 5:4 1Жлн 22:9

+ 5:5 2Пат 7:13, 1Жлн 17:12, 1Жлн 22:10, 1Жлн 28:6

+ 5:12 3Пат 3:12
+ 5:13 3Пат 9:15, 2Жлн 8:9
+ 5:14 3Пат 4:6
+ 5:17 1Жлн 22:2
+ 5:18 Ешу 13:5
• 6:1 2Жлн 3
+ 6:4 Езк 40:16, Езк 41:16, Езк 41:26
+ 6:5 Езк 41:6
+ 6:7 Нзм 27:5
+ 6:12 2Пат 7:13, 2Пат 7:16
+ 6:13 Шығ 25:8, Нзм 31:6
+ 6:16 3Пат 6:33
+ 6:18 3Пат 7:24
+ 6:22 Шығ 30:1, Шығ 30:3, Шығ 30:6
+ 6:23 Шығ 25:18-20
+ 6:34 Езк 41:24
+ 6:36 3Пат 7:12, Эзр 6:4
+ 7:1 3Пат 9:10, 2Жлн 8:1
+ 7:2 3Пат 10:17-21
+ 7:6 Езк 41:25
+ 7:7 Заб 121:5
+ 7:8 3Пат 3:1, 2Жлн 8:11
+ 7:12 3Пат 6:36
• 7:13 2Жлн 3:15-17, 2Жлн 4:2-5, 2Жлн 4:11-22
+ 7:13 2Жлн 2:13-14
+ 7:14 Шығ 31:3-5, Шығ 35:31
+ 7:15 4Пат 25:16-17, Ерм 52:21-23
+ 7:23 4Пат 16:17
+ 7:24 3Пат 6:18
+ 7:40 Шығ 27:3, Шығ 38:3
+ 7:46 Ешу 3:16, Ешу 13:27
+ 7:47 4Пат 25:16, Ерм 52:20
+ 7:48 Шығ 37:25-29, Шығ 25:30, Шығ 37:10-16
+ 7:49 Шығ 25:31-40
+ 7:50 Шығ 27:3
+ 7:51 2Пат 8:11-12, 1Жлн 18:11
• 8:1 2Жлн 5:2-14
+ 8:1 2Пат 5:7-9
+ 8:2 Леб 23:34
+ 8:6 Шығ 25:22, Шығ 26:33-34

+ 8:7 3Пат 6:27, 2Жлн 3:10-13, 2Жлн 5:8, Шығ 25:13-15

+ 8:9 Шығ 16:33-34, Сан 17:10, Шығ 25:21, Шығ 40:20, Нзм 10:5

+ 8:10 Шығ 40:34-35, Ийш 6:4, Аян 15:8
+ 8:12 Заб 17:12, Заб 96:2
• 8:14 2Жлн 6:3-11
+ 8:14 2Пат 6:18
+ 8:16 2Пат 7:6-8, 1Жлн 17:5-7
+ 8:17 2Пат 7:2, 1Жлн 17:1, 1Жлн 22:7
+ 8:19 2Пат 7:12-13
+ 8:20 1Жлн 28:5
• 8:22 2Жлн 6:12-42
+ 8:22 Эзр 9:5
+ 8:23 Шығ 15:11
+ 8:25 2Пат 7:16, 3Пат 2:4
+ 8:26 2Жлн 1:9, 2Жлн 6:17

+ 8:27 2Жлн 2:6, Ийш 66:1, Елш 7:48, Елш 17:24

+ 8:29 Нзм 12:11
+ 8:31 Шығ 22:11
+ 8:33 Леб 26:17
+ 8:35 Нзм 11:17, 3Пат 17:1, Хаг 1:10
+ 8:36 1Пат 12:23

+ 8:37 Леб 26:16, Нзм 28:22, Амо 4:9, Хаг 2:17

+ 8:39 1Жлн 28:9, Елш 1:24

+ 8:41 Заб 101:16

+ 8:46 Ҳкм 20:9, Ўаз 7:20, Яқп 3:2, 1Юхн 1:8-10, Рим 3:23

+ 8:47 Леб 26:40, Нхм 9:2, Дан 9:4-5
+ 8:48 Ерм 29:12-14
+ 8:50 Заб 105:46
+ 8:51 Нзм 4:20, Ерм 11:4
+ 8:53 Шығ 19:5, Нзм 14:2
+ 8:54 2Пат 6:18
+ 8:56 Ешу 21:45, Ешу 23:14
+ 8:58 Заб 118:36
+ 8:60 Нзм 4:35, Нзм 4:39
• 8:62 2Жлн 7:4-10
+ 8:64 2Жлн 4:1
+ 8:65 Леб 23:34
• 9:1 2Жлн 7:11-22
+ 9:2 3Пат 3:5
+ 9:3 Нзм 11:12
+ 9:4 Заб 77:72
+ 9:5 3Пат 2:4
+ 9:7 Нзм 4:26, Нзм 28:37

+ 9:8 Леб 26:32, Нзм 29:24, Ерм 22:8, Ерм 52:13

• 9:10 2Жлн 8

+ 9:10 3Пат 6:38, 3Пат 7:1

+ 9:15 3Пат 5:13, 3Пат 7:1, 3Пат 7:51, 2Пат 5:9

+ 9:16 Ешу 16:10, 3Пат 3:1, 3Пат 7:8

+ 9:17 Ешу 10:10-11

+ 9:19 3Пат 4:26, 3Пат 10:26, 2Жлн 1:14, 2Жлн 9:25

+ 9:22 Леб 25:9, 3Пат 5:13
+ 9:24 3Пат 3:1, 3Пат 7:8, 2Пат 5:9
+ 9:26 Нзм 2:8, 3Пат 22:48
+ 9:27 3Пат 10:11

+ 9:28 Жар 10:29, 1Жлн 29:4, Аюп 22:24, Аюп 28:16, Заб 44:10, Ийш 13:12

• 10:1 2Жлн 9:1-12

+ 10:1 Заб 71:10, Заб 71:15, Ийш 60:6, Ерм 6:20, Езк 27:22, Езк 38:13, Иол 3:8, 3Пат 4:34

+ 10:2 Мат 12:42, Лук 11:31
+ 10:9 2Жлн 2:11, 2Пат 8:15
+ 10:11 3Пат 9:27-28
• 10:14 2Жлн 9:12-28
+ 10:17 3Пат 14:26, 3Пат 7:2
+ 10:21 3Пат 7:2
+ 10:22 Ийш 23:1, Юнс 1:3
+ 10:23 3Пат 3:12-13, 2Жлн 1:12
+ 10:24 3Пат 4:34, 3Пат 10:1, 2Жлн 9:1
+ 10:26 3Пат 4:26, 2Жлн 1:14-17, 3Пат 9:19
+ 10:28 Нзм 17:16, 2Жлн 1:14-16
+ 11:2 Шығ 34:16, Нзм 7:3-4
+ 11:4 3Пат 15:4, Нхм 13:26
+ 11:5 Бий 2:13
+ 11:7 Сан 21:29, 4Пат 23:13
+ 11:9 3Пат 3:5, 3Пат 9:2
+ 11:10 3Пат 9:6
+ 11:11 3Пат 11:31
+ 11:13 Нзм 12:5, Нзм 12:11
+ 11:15 2Пат 8:13, 1Жлн 18:13
+ 11:18 Сан 10:12
+ 11:23 2Пат 10:16
+ 11:24 2Пат 8:3, 2Пат 10:18
+ 11:27 2Пат 5:9, 3Пат 9:24

+ 11:29 3Пат 12:15, 3Пат 14:2, 3Пат 15:29, 2Жлн 9:29

+ 11:30 1Пат 15:27
+ 11:31 3Пат 11:11
+ 11:33 Сан 21:29, Бий 2:13, 4Пат 23:13
+ 11:36 2Пат 21:17, 4Пат 8:20
+ 11:38 2Пат 7:16
+ 11:40 3Пат 14:25, 2Жлн 12:2
• 11:41 2Жлн 9:29-31
• 12:1 2Жлн 10:1
+ 12:1 Бий 9:6
+ 12:2 3Пат 11:26, 3Пат 11:40
+ 12:4 3Пат 4:7, 3Пат 4:22, 3Пат 9:15
+ 12:13 Ҳкм 15:1
+ 12:15 3Пат 11:31
+ 12:16 2Пат 20:1
+ 12:18 3Пат 4:6, 3Пат 5:14
+ 12:20 Ҳош 8:4
+ 12:22 2Жлн 12:5, 2Жлн 12:15
+ 12:25 Бий 9:45, Бий 8:17
+ 12:27 Нзм 12:5-6

+ 12:28 4Пат 10:29, 4Пат 17:16, 2Жлн 11:15, 2Жлн 13:8, Ҳош 8:5-6, Ҳош 10:5, Ҳош 13:2, Шығ 32:4

+ 13:1 4Пат 23:17
+ 13:2 4Пат 23:15-16, Амо 3:14
+ 13:6 Мрк 3:5, Яқп 5:16
+ 13:8 Сан 22:18
+ 13:24 3Пат 20:36
+ 13:34 3Пат 14:10
+ 14:2 Ешу 18:1, 3Пат 11:29-31
+ 14:3 1Пат 9:7-8
+ 14:7 3Пат 16:2
+ 14:8 3Пат 11:31
+ 14:9 3Пат 12:28, Езк 23:35

+ 14:10 Нзм 32:36, 3Пат 15:29, 3Пат 21:21, 4Пат 9:8

+ 14:11 3Пат 16:4, 3Пат 21:24
+ 14:13 2Жлн 19:3
+ 14:14 3Пат 15:27-30
+ 14:15 Нзм 29:28
+ 14:19 2Жлн 13:2-20
• 14:21 2Жлн 12:1-2, 2Жлн 12:9-16
+ 14:24 Нзм 23:17
+ 14:25 3Пат 11:40
+ 14:26 3Пат 10:17
• 15:1 2Жлн 13:1
+ 15:3 3Пат 11:4
+ 15:4 2Пат 21:17, 3Пат 11:36
+ 15:5 2Пат 11:3-17
• 15:9 2Жлн 14:2-5, 2Жлн 15:16
+ 15:12 Нзм 23:17, 3Пат 14:24
+ 15:13 4Пат 23:4, 4Пат 23:6, 4Пат 23:12
+ 15:15 3Пат 7:51
+ 15:18 3Пат 14:26, 4Пат 12:18
+ 15:21 Қсқ 6:4
+ 15:24 3Пат 22:2
+ 15:25 3Пат 14:20
+ 15:27 Ешу 19:44, Ешу 21:23-24
+ 15:29 3Пат 14:10-11, 3Пат 14:14, 3Пат 21:21
+ 16:1 2Жлн 19:2, 2Жлн 20:34
+ 16:2 3Пат 14:7
+ 16:3 3Пат 15:29, 3Пат 16:12
+ 16:4 3Пат 14:11, 3Пат 21:24
+ 16:9 4Пат 9:31
+ 16:12 3Пат 16:3
+ 16:15 Ешу 19:44, Ешу 21:23, 3Пат 15:27
+ 16:25 Мих 6:16
+ 16:30 3Пат 21:25
+ 16:31 Аян 2:20, Шығ 34:16, Ҳош 2:13
+ 16:32 4Пат 10:21
+ 16:34 Ешу 6:26
+ 17:1 Хаг 1:11
+ 17:9 Обд 1:20, Лук 4:26
+ 17:21 4Пат 4:34-35, Елш 20:10
+ 18:4 4Пат 9:7

+ 18:12 4Пат 2:16, Езк 3:12, Езк 8:3, Елш 8:39

+ 18:20 Ешу 19:26
+ 18:21 4Пат 17:41, Ешу 24:15
+ 18:22 3Пат 19:10, 3Пат 19:14, 3Пат 19:18
+ 18:29 4Пат 4:31
+ 18:31 Жар 32:28, Жар 35:10, 4Пат 17:34
+ 18:36 1Пат 17:46

+ 18:38 Леб 9:24, Бий 6:21, 1Жлн 21:26, 2Жлн 7:1

+ 18:39 Заб 99:3
+ 18:40 Бий 4:7, 4Пат 10:25
+ 18:45 Яқп 5:18

+ 18:46 4Пат 3:15, Езк 1:3, Езк 3:14, Ешу 19:18

+ 19:3 Жар 21:31
+ 19:4 Аюп 6:9, Юнс 4:3, Юнс 4:8
+ 19:8 Шығ 24:18, Шығ 34:28, Нзм 9:9, Шығ 3:1
+ 19:10 3Пат 18:4, Рим 11:3

+ 19:11 Шығ 24:12, Шығ 34:2, Ийш 29:6, Ерм 23:19, Ерм 30:23, Езк 1:4

+ 19:12 Шығ 3:2, Аюп 4:16
+ 19:14 3Пат 18:22
+ 19:15 4Пат 8:13-15
+ 19:16 4Пат 9:1-6, 4Пат 2:9-15
+ 19:17 4Пат 2:24, Ҳош 6:5
+ 19:18 Рим 11:4
+ 19:20 Лук 9:61-62
+ 19:21 2Пат 24:22

+ 20:1 3Пат 15:18, 4Пат 6:24, 4Пат 8:7, 3Пат 16:24

+ 20:7 4Пат 5:7
+ 20:22 2Пат 11:1, 2Жлн 36:10
+ 20:26 1Пат 29:1
+ 20:34 3Пат 15:20
+ 20:36 3Пат 13:24
+ 20:39 4Пат 10:24
+ 20:40 Аюп 9:20, Аюп 15:6, Лук 9:22
+ 21:2 1Пат 8:14
+ 21:3 Сан 36:7, Езк 46:18
+ 21:4 3Пат 20:43
+ 21:8 2Пат 11:14
+ 21:10 Шығ 22:28, Леб 24:16
+ 21:17 3Пат 17:1
+ 21:19 3Пат 22:38, 4Пат 9:24-26
+ 21:21 4Пат 9:8, 4Пат 10:7
+ 21:22 3Пат 15:29, 3Пат 16:11
+ 21:23 4Пат 9:10, 4Пат 9:36
+ 21:24 3Пат 14:10, 3Пат 16:4
+ 21:25 3Пат 16:31, Аян 2:20
+ 21:26 Жар 15:16, 4Пат 21:11
+ 21:29 4Пат 9:25, 4Пат 10:1-7
• 22:1 2Жлн 18:2-34
+ 22:2 3Пат 15:24
+ 22:3 Нзм 4:43, Ешу 21:38-39
+ 22:4 4Пат 3:7
+ 22:6 3Пат 18:19
+ 22:7 4Пат 3:11
+ 22:11 Нзм 33:17, Мих 4:13, Зхр 1:18-19
+ 22:14 Сан 22:18, Сан 24:13
+ 22:17 Сан 27:17, Езк 34:5
+ 22:19 Ийш 6:1, Дан 7:9, Аян 4:2
+ 22:23 Ерм 20:7, Езк 14:9
+ 22:25 3Пат 20:30
+ 22:27 2Жлн 16:10
+ 22:28 Сан 16:29, Мих 1:2
+ 22:30 4Пат 5:22
+ 22:34 2Жлн 35:23
+ 22:38 3Пат 21:19
+ 22:39 Амо 3:15
• 22:41 2Жлн 20:31
+ 22:41 3Пат 15:24
+ 22:43 3Пат 3:3, 3Пат 15:14
+ 22:44 2Жлн 18:1
+ 22:46 Нзм 23:17, 3Пат 15:12
+ 22:47 2Пат 8:14, 4Пат 8:20

+ 22:48 3Пат 9:28, 1Жлн 29:4, Аюп 22:24, Аюп 28:16, Заб 44:8, Ийш 13:12, Нзм 2:8

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: 3 Патшалар

Алғы сөз

3 Патшалар

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи